«Արնոլդ Ռուտտո. Հայաստանը որպես Կովկասում եվրոպական օազիս»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Վերջին տարիներին Հայաստանը շատ բան է արել, բայց դեռ երկար ճանապարհ կա անցնելու։ Երկիրը պետք է նվազեցնի իր կախվածությունը Ռուսաստանից, բարեփոխի իր տնտեսությունը և ամրապնդի իր ինստիտուտները, գրել է էստոնացի հասարակական գործիչ Արնոլդ Ռուտտոն, գրում է err.ee–ն։
Նախկինում Վրաստանը նկարագրվում էր որպես ուժեղ եվրոպական կողմնորոշում ունեցող երկիր, և նրա ձգտումները լայնորեն գովաբանվում էին։ Էստոնիան ներդրել է ինչպես իր հարկատուների գումարները, այնպես էլ դիվանագիտական ժամանակը Վրաստանին Եվրամիությանը մոտեցնելու գործողություններում։ Այժմ կարելի է ասել, որ այդ ներդրումները անիմաստ կամ նույնիսկ գոյության առումով վտանգավոր էին Էստոնիայի համար, քանի որ Վրաստանը օգնում է Ռուսաստանին խուսափել պատժամիջոցներից։ 2022 թվականից հետո Վրաստանը բազմիցս է կապվել պատժամիջոցների տակ գտնվող ապրանքների Ռուսաստան վերաարտահանման և տարանցման հետ։ Վրաստանի կառավարության, խորհրդարանի և դիվանագետների ռուսամետ դիրքորոշումն այսօր, հավանաբար, ամենաակնառուներից մեկն է Խորհրդային Միության նախկին «եղբայրական հանրապետությունների» շարքում։
Հայաստանի դեպքում իրավիճակը հակառակն է։ Հայաստանը ակտիվորեն չի հակադրվել Ռուսաստանին, բայց չի կարողացել մոռանալ կամ ներել լարվածություն առաջացրած բազմաթիվ իրադարձություններ։ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի պատմական կապերը վաղուց են սկիզբ առել։ Որպես Անդրկովկասի քրիստոնեական պետություն շրջապատված Ադրբեջանի, Իրանի և Թուրքիայի կողմից, Հայաստանը միշտ մտահոգված է եղել իր գոյությամբ։ Վերջին դարի ընթացքում Հայաստանը կորցրել է իր պատմական տարածքի զգալի մասը, ինչը սրել է գոյության անապահովության զգացումը։ Ռուսաստանը պետք է գոյատևելու համար, գոնե այդպես էին հայերին սովորեցնում դպրոցում, չնայած Ռուսաստանը հենց այն պետությունն է, որի պատճառով Հայաստանը կորցրեց իր հողերը։ Հայաստանի վերջին խոշոր կորուստը Լեռնային Ղարաբաղն էր։ Պատկերավոր ասած, այս իրավիճակը կարելի է համեմատել բաց վերքի հետ։ Ինչպես հաղորդում են լրատվամիջոցները, Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչությունը ստիպված է եղել փախչել տարածաշրջանից, և այդ վերքը շուտով չի բուժվի։ Ի՞նչ դեր ուներ Ռուսաստանը այնտեղ։ Ռուսաստանը խոստացել էր ապահովել տարածաշրջանի անվտանգությունը, սակայն, ըստ Հայաստանի կառավարության, նա չի կատարել իր պարտավորությունները։ Հայերի բնակության վայրերը փոխանցվել են Ադրբեջանին։ Նմանատիպ բան տեղի էր ունեցել նաև խորհրդային ժամանակաշրջանում, երբ Արևմտյան Հայաստանը հանձնվել էր Թուրքիային հույս ունենալով, որ Թուրքիան կմիանա Խորհրդային Միությանը։ Լեռնային Ղարաբաղի ողբերգությունը կարելի է համեմատել այն բանի հետ, թե ինչպես մեր հյուսիսային հարևաններ ֆինները կորցրեցին Կարելիան։ Մարդիկ ստիպված էին լքել իրենց տները և փնտրել նոր բնակության վայրեր։ Ավելին, Ռուսաստանում ապրում է մեծ հայկական համայնք։ Ընդհանուր առմամբ, հայերի մասին խոսելիս հարկ է նշել, որ նրանցից շատերն ապրում են Հայաստանից դուրս, քան երկրի ներսում։ Զրույցներում Ռուսաստանում ապրող հայերը Ռուսաստանը անվանում են իրենց բնակության վայրը, իսկ Հայաստանը հայրենիքը։ Նրանք Ռուսաստանում ապրում են հիմնականում բիզնեսի, աշխատանքի կամ ուսման համար։ Սակայն, Ռուսաստանում լայնածավալ զորահավաքի բարձր ռիսկի պատճառով, շատ երիտասարդ հայեր այնտեղից տեղափոխվել են Հայաստան։
Եվրոպամետ տրամադրությունները Հայաստանում ավելի ու ավելի ակնհայտ են դառնում։ Շատ պետական շենքերի վրա ցուցանակները գրված են հայերեն և անգլերեն լեզուներով, իսկ որոշ տեղերում նաև ռուսերեն։ Դա կապված նրա հետ, որ Խորհրդային Միությունում խիստ ասիմիլյացիոն քաղաքականություն էր. ռուսաց լեզուն և ռուսերենով կրթությունը համարվում էին ինտելեկտի նշաններ:
Հայաստանը շարժվում է այն ուղղությամբ, որը Վրաստանը լքել է: Սա վերաբերում է կանանց և երեխաների իրավունքներին, ինչպես նաև փոքրամասնությունների ընդունմանը, որը Կովկասում հատկապես զգայուն թեմա է: Վրաստանում այդ հարցերն օգտագործվում են ընդդիմությանը նսեմացնելու համար, նաև ռուսամետ Վրաց ուղղափառ եկեղեցին է հայտնվել խտրականության և նվաստացման այդ «պատերազմի» մեջ: Հայաստանում որոշակի հնարավորությունների բացակայությունը կամ որոշակի երևույթների մերժումը հաճախ արդարացվում են պատմությանը և ավանդույթներին հղումներով, բայց կառավարության ջանքերը իրավիճակը փոխելու համար նկատելի են:
Արտասահմանում բնակվող հայերը նույնպես հավանությամբ նշում են, որ վերջին մի քանի տարիների ընթացքում և՛ Երևանը, և՛ Հայաստանն ամբողջությամբ փոխվել են: Դրան, իհարկե, նպաստել է նաև Եվրամիության և զարգացման հիմնադրամների աջակցությունը, որից նաև Վրաստանն է օգտվել և շարունակում է օգտվել որոշ չափով։ Հայաստանի խոշոր քաղաքներում կառուցվում են բազմաթիվ նոր բազմաբնակարան շենքեր։ Դրա պատճառներից մեկը, անկասկած, Լեռնային Ղարաբաղից փախստականներն են։
Ժամանակակից Հայաստանը, անշուշտ, դեռ շատ բան ունի անելու Եվրամիության անդամակցության ճանապարհին, բայց ներկայիս տրամադրությունը ջերմեռանդ և անկեղծ է։ Հավանաբար կգա ժամանակը, երբ Հայաստանը կկտրի այն «պորտալարը», որը կապում է նրան Ռուսաստանին։ Հայաստանը պետք է «մաքրի» իր լոգիստիկան, բանկային համակարգը և մատակարարման շղթաները, և ապահովի բոլոր ռուսական ռազմաբազաների դուրսբերումը։ Դա այն է, ինչ Էստոնիան իրականացրեց 1990-ականներին։ Մինչ օրս դրան խոչընդոտում էին կոռուպցիան և Ռուսաստանի ցանկությունն ու խոստումը հանդես գալ որպես «խաղաղապահ»։ Վերջին տարիներին Հայաստանը իրականացրել է ռազմական բարեփոխումներ և արդիականացրել է իր զինված ուժերը, բայց դեռ երկար ճանապարհ կա անցնելու։ Երկիրը պետք է նվազեցնի իր կախվածությունը Ռուսաստանից, բարեփոխի իր տնտեսությունը և ամրապնդի իր ինստիտուտները։ Եվ այնուամենայնիվ, Հայաստան կատարած իմ ուղևորությունից ամենաշատը հիշում եմ մարդկանց անկեղծ ցանկությունը պատկանել Եվրոպային։ Եվրամիությունը ընկալվում է որպես հնարավորություն, այլ ոչ թե սպառնալիք, և այդ պատճառով ես կարծում եմ, որ Հայաստանը կարող է դառնալ Հարավային Կովկասի ամենաեվրոպամետ երկրներից մեկը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am
