Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … Մաֆիա գաղտնի կազմակերպություն

Մաֆիան կազմակերպված հանցավորության ձև է, որը պատմականորեն կապված է եղել որոշակի տարածքների նկատմամբ վերահսկողության, մարդկանց ահաբեկման, շորթման, ապօրինի եկամուտների և երբեմն պետական ու տնտեսական կառույցների վրա ազդեցություն գործադրելու հետ։ Այն պարզապես հանցագործների խումբ չէ․ դասական մաֆիային բնորոշ են երկարատև կապերը, լռության պարտադրանքը և տնտեսական կամ քաղաքական ազդեցություն ձեռք բերելու ձգտումը։ Կարևոր տարբերակում․ «մաֆիա» բառը լայն հասկացություն է, իսկ Սիցիլիական Կոզա Նոստրան (Cosa Nostra) մաֆիայից հայտնի պատմական կազմակերպություններից մեկն է։ 

Մաֆիայի առաջացումը սովորաբար կապվում է 19-րդ դարի Սիցիլիայի հետ։ Թույլ պետական վերահսկողությունը, տեղական հողատերերի ազդեցությունը, աղքատությունը և անվտանգության խնդիրները նպաստել են մասնավոր ուժային խմբերի առաջացմանը։ Ժամանակի ընթացքում որոշ խմբեր վերածվել են տարածքային ազդեցություն ունեցող հանցավոր ցանցերի։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկիզբում որոշ խմբեր սկսել են ազդեցություն ձեռք բերել տեղական տնտեսության, հողային հարաբերությունների և քաղաքական կապերի միջոցով։ Մաֆիան օգտագործում էր ինչպես բռնության սպառնալիքը, այնպես էլ կախվածության և լռության մշակույթը։ 20-րդ դարում Իտալացի ներգաղթյալների մի մասի հետ կապված հանցավոր ցանցեր են ձևավորվել նաև ԱՄՆ-ում։ Ամերիկյան մաֆիայի պատմությունը, հատկապես 20-րդ դարում, հաճախ ներկայացվում է ֆիլմերում ու գրականության մեջ, սակայն այդ ամենը միշտ չէ, որ համապատասխանում է իրականությանը։ 1980–1990-ականներին Իտալիայում մաֆիայի դեմ պայքարը ուժեղացել է։ 1992 թվականին մաֆիայի դեմ պայքարող դատավորներ Ջովաննի Ֆալկոնեն և Պաոլո Բորսելինոն սպանվել են մաֆիայի կազմակերպած պայթյունների հետևանքով։ Նրանց հիշատակը դարձել է հակամաֆիական պայքարի կարևոր խորհրդանիշ։

Մաֆիայի հիմնական տեսակներն են Կոզա Նոստրան (Cosa Nostra), որը ծագել է Սիցիլիայում, պատմականորեն հայտնի է տարածքային վերահսկողությամբ, շորթմամբ, լռության պարտադրանքով և պետական կառույցների վրա ազդեցություն գործադրելու փորձերով, Կամոռան (Camorra), որը կապված է Նեապոլի և Կամպանիայի շրջանի հետ և մեկ միասնական խմբի փոխարեն բաղկացած է տարբեր կլաններից ու հանցավոր ցանցերից, Նդրանգետան ('Ndrangheta), որը ծագումով կապված է Կալաբրիայի հետ, և որի գործունեությունը դիտարկում են նաև միջազգային կազմակերպված հանցավորության համատեքստում, Ամերիկյան մաֆիան, որը ԱՄՆ-ում պատմականորեն ձևավորված իտալա-ամերիկյան հանցավոր խմբերի ընդհանուր անվանում է։ Այս խմբերը նույն կազմակերպությունը չեն։ Նրանք ունեն տարբեր պատմություններ, կառուցվածքներ և ազդեցության տարածքներ։ 

Մաֆիան ներկայումս էլ չի վերացել, բայց նրան նախկինի պես մեկ կենտրոնից կառավարվող միասնական համակարգ ներկայացնելը ճիշտ չէ։ Այսօր տարբեր խմբեր գործում են տարբեր աստիճանի ինքնուրույնությամբ, իսկ իրավապահ մարմինները շարունակում են նրանց դեմ հետաքննություններ իրականացնել։

Հայաստանում Մաֆիայի ներկայության հարցում պետք է հաշվի առնել որոշակի կետեր: Հրապարակային աղբյուրներում չկան որևէ հավաստի հաստատումներ, որ Հայաստանում գործում է Մաֆիայի պաշտոնական մասնաճյուղ։ Սակայն Հայաստանում ևս առկա է կազմակերպված հանցավորություն։ Ընդ որում նաև 

տարբեր երկրներում են արձանագրվել հայկական ծագմամբ անձանց մասնակցությամբ հանցավոր խմբերի դեպքեր։ Դա նաև ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ այդ խմբերը կառավարվում են Հայաստանից։

Կ.Խաչիկյան