Գազի ներմուծումը Հայաստան. Կկատարվի՞ դիվերսիֆիկացման երազանքը

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 7 Նոյեմբեր, 2026 11:51

Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Ալեն Սիմոնյանը պարբերաբար երազում է բնական գազ գնել «որտեղ հնարավոր է», գրում է vpoanalytics.com–ը։ «Եթե Ռուսաստանը մեզ գազ մատակարարի, մենք այն կգնենք Ռուսաստանից, եթե Ադրբեջանը մեզ գազ մատակարարի, մենք այն կգնենք Ադրբեջանից, եթե Իրանը մեզ գազ մատակարարի, մենք այն կգնենք Իրանից, եթե հնարավորություն ստեղծվի Թուրքիայից գազ գնելու, մենք կգնենք Թուրքիայից։ Ո՞վ ասաց, որ պետք է մեկ գրպանից մյուսը ցատկել»։ Միևնույն ժամանակ, Երևանը մտադրություն չունի «մեկ երկրից կախվածությունը փոխարինել մյուսից կախվածությամբ»,–ասել է նա նախընտրելով չմեկնաբանել այլընտրանքային բնական գազի մատակարարման ուղիները։

Այս համատեքստում Թուրքիայի հիշատակումն է հետաքրքիր. նրա միջերկրածովյան նավահանգիստները հեղուկ բնական գազ կստանան Ալժիրից, Լիբիայից և նույնիսկ Միացյալ Նահանգներից։ Ադրբեջանից եկող գազատարները անգործուն են 1990-ականների սկզբից։ Ըստ «Նավթի և գազի արդյունաբերություն» պորտալի խոսքը TRIPP նախագծի մասին է, որը նախատեսում է 42 կիլոմետրանոց հատվածի կառուցում Հայաստանի տարածքով: Սրա շրջանակներում նախատեսվում է գազատարի կառուցում, որը նոր հնարավորություն է բացում էներգամատակարարման համար: Հայաստանը հայտարարել է, որ Իրանի հետ միասին Ադրբեջանն է դիտարկում որպես գազի պոտենցիալ մատակարար: Հիշեցնենք, որ 2007 թվականից ի վեր Իրանից Հայաստան գազի որոշակի ծավալներ են մատակարարվում էլեկտրաէներգիայի դիմաց բարտերային մատակարարումների շրջանակներում:

Հայաստանի գազի հիմնական մասը (առնվազն 90%) գալիս է Ռուսաստանից Վրաստանով անցնող տարանցիկ խողովակաշարով: 2025 թվականին «Գազպրոմը» երկիր է մատակարարել գրեթե 2.7 միլիարդ խորանարդ մետր գազ: Հակասությունների հերթական սրման և Հայաստանից գյուղատնտեսական արտադրանքի ներմուծման սահմանափակումների մտցման ֆոնին, Ռուսաստանի էներգետիկայի նախարար Սերգեյ Ցիվիլևը Երևանին ծանուցել է ուղարկեց գազի, նավթամթերքի և ադամանդի մատակարարման 2013 թվականի փաստացի անժամկետ համաձայնագրի հնարավոր կասեցման կամ չեղարկման մասին, եթե Երևանը շարունակի ԵՄ-ի հետ տնտեսական մերձեցումը։ Իր հերթին, Հայաստանի Կենտրոնական բանկի ղեկավար Մարտին Գալստյանը Ռուսաստանի կողմից գազի գների հնարավոր բարձրացումը (ներկայումս մոտավորապես 177.5 դոլար 1000 խորանարդ մետրի համար) անվանել է «ապոկալիպտիկ երևույթ» կանխատեսելով, որ հիմնական հետևանքները կլինեն գնաճը և տնտեսական աճի նվազման ռիսկը։ Նախկին ֆինանսների նախարար Վարդան Արամյանի հաշվարկներով, եթե Հայաստանին մատակարարվող գազի գինը բարձրանա 69%-ով, վերջնական սպառողների համար ծախսը կաճի մոտավորապես 29%-ով 1 խորանարդ մետրի համար 143-ից հասնելով 185 դրամի։ Տնային տնտեսությունների ծախսերի աճը կհանգեցնի ծախսերի կրճատման, և, հետևաբար, պահանջարկի անկման, ինչը, առաջին հերթին, կազդի առևտրի և ծառայությունների վրա։ Ամենաշատը հարված կստանա արտադրական ոլորտը: «Այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը և ծանր արդյունաբերությունը, որտեղ գազը կազմում է ծախսերի կառուցվածքի զգալի մասը, անխուսափելիորեն կբախվեն դժվարությունների: Սա ուղղակի հարված կհասցնի երկրի տնտեսական ներուժին: Ահա թե ինչու է Մարտին Գալստյանը նշել այս ծայրահեղ սցենարը: Եվ ես համաձայն եմ նրա հետ»,– ասել է նա: Մոտավորապես նույն փաստարկներն են պարունակվում «2014 թվականի մայիսի 29-ի Եվրասիական տնտեսական միության մասին պայմանագրի կասեցման հնարավոր հետևանքների մասին Հայաստանի Հանրապետության հետ կապված» զեկույցում, որը պատրաստվել է Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Ռուսաստանի նախագահների 2026 թվականի մայիսի 29-ի համատեղ հայտարարության համաձայն, որն ընդունվել է Հայաստանի Հանրապետության Եվրամիությանը միանալու ջանքերի, այդ թվում՝ դրա 2025 թվականին հաստատման կապակցությամբ:

Լրագրողի այն մեկնաբանությանը ի պատասխան, որ ռուսական գազն ավելի էժան է Հայաստանի համար, պարոն Սիմոնյանը պատասխանել է, որ գինը «չէ չափվում միայն դոլարով... և ո՞վ ասաց, որ գազի գինը էժան է: Տեսեք, գազն օգտագործվում է որպես քաղաքական արժույթ»: 2019 թվականից ի վեր ռուսական գազի պայմանագրային գինը Հայաստանի սահմանին կազմել է 165 դոլար 1000 խորանարդ մետրի համար, տնային տնտեսությունների համար գինը կազմում է 143.7 դրամ մեկ խորանարդ մետրի համար, իսկ սոցիալապես անապահով ընտանիքների համար 100 դրամ: Բյուջեից ֆինանսավորվող պետական սուբսիդիաների շնորհիվ (այսինքն ՀՀ քաղաքացիների), նույնիսկ վերջին գների բարձրացումից հետո այս սակագինը մնացել է անփոփոխ:

Միևնույն ժամանակ, սկսած 2023 թվականից, Հայաստանը ավելացրել է հեղուկ նավթային գազերի ներմուծումը: 2025 թվականին համապատասխան մատակարարումները կազմել են գրեթե 285,000 տոննա՝ մոտավորապես մեկ երրորդով ավելի, քան 2024 թվականի մակարդակը և գրեթե կրկնակ քան 2023 թվականի մակարդակը: Առյուծի բաժինը (94.6%), ինչպես նախկինում, մատակարարվել է Ռուսաստանից: Մատակարարումները կատարվել են նաև Իրանից (աճը կազմել է գրեթե 37%), Իրաքից (Իրանի և վրացական նավահանգիստների միջոցով), ինչպես նաև ԱՄԷ-ից, Չինաստանից և Գերմանիայից: Սակայն այս ժամանակավոր դիվերսիֆիկացիան չի ազդել ռուսական մատակարարումների գերիշխող դիրքին:

Ադրբեջանն ու Իրանը չեն կարողանա Հայաստանին մատակարարել անհրաժեշտ գազի ծավալները, հատկապես համեմատելի գնով, կարծում է Ազգային էներգետիկ անվտանգության հիմնադրամի գլխավոր տնօրեն Կոնստանտին Սիմոնովը: «Ադրբեջանն այժմ գազ չունի, քանի որ իր ամբողջ գազը վաճառում է Եվրոպային։ Եվ Եվրոպան հերթ է կանգնած ադրբեջանական գազի համար, և այն վերցվում է։ Իրանական նախագծերը տեխնոլոգիապես չափազանց բարդ են։ Հետևաբար, կրկնեմ, գազ գտնելը շատ դժվար կլինի, և գինը զգալիորեն բարձր կլինի, քան «Գազպրոմի» գինն է։ Հետևաբար, կարծում եմ, որ քիչ հավանական է, որ «Գազպրոմը» գինը բարձրացնի ավելի քան երկու անգամ։ Բայց նույնիսկ եթե այդ գումարը ավելացնենք ներկայիս գնին, այսինքն բազմապատկենք այն երկուսով, այն դեռ ցածր կլինի այլընտրանքային մատակարարումների պոտենցիալ գնից։ Հետևաբար, օբյեկտիվորեն ավելի էժան կլինի վճարել նոր գինը։ Եվ այս նոր գինը կարող է նույնիսկ չլինել, եթե Հայաստանը ճիշտ որոշում կայացնի։ Բայց այստեղ ընտրությունը կախված է Հայաստանի կառավարությունից»,– ասել է նա։

Մինչդեռ, դեռևս 2011 թվականին Երկրաբանական ծառայությունը, իբր, Արամուսի շրջանում հայտնաբերել էր առնվազն 44 միլիոն տոննա թերթաքարային նավթի պաշարներ։ Ավելի վաղ 2005 թվականին, հաղորդվել էր, որ Իջևանում, Շամուտում և Ջերմանիսում (միասին) գտնվում է մինչև 18 միլիոն տոննա թերթաքարային նավթ, իսկ Դիլիջանում անգամ 128 միլիոն տոննա։ Իսկ 2014 թվականին նույն ծառայությունը հայտնել էր Հայաստանում 1 միլիոն բարել նավթի և 6 միլիարդ խորանարդ մետր գազի հայտնաբերման հեռանկարի մասին նշելով, որ չորս պոտենցիալ տարածաշրջաններից փորձագետները նավթի և գազի առկայությունը երկրի կենտրոնում՝ Աշտարակ, Աբովյան, Հրազդան քաղաքների և Սևանա լճի արևմտյան ափի միջև, համարել են առնվազն 10% հավանական։ Թերթաքարային գազի համար խոստումնալից համարվող մեկ այլ գոտի, որը խառնված է նավթի և բնական գազի հետ, նույն ծառայության տվյալներով տարածվում է Հայաստանի արևմտյան սահմանից (որտեղ Ախուրյան և Արաքս գետերը միախառնվում են) գրեթե մինչև Զանգեզուրի լեռնաշղթաները։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանում առևտրային առումով կենսունակ էներգետիկ պաշարների մասին պարբերական «սենսացիոն» հաղորդագրությունները բազմիցս մնացել են չհաստատված։ Միջազգային էներգետիկ գործակալությունը նշում է Հայաստանում նավթի և բնական գազի ապացուցված պաշարների բացակայությունը։ ԱՄՆ Միջազգային առևտրի վարչությունը 2025 թվականի դեկտեմբերի 15-ի իր երկրի պրոֆիլում Հայաստանը բնութագրել է որպես սեփական նավթի և գազի պաշարներ չունեցող երկիր, որը կախված է ներմուծումից, որոնք դժվար կլինի դիվերսիֆիկացնել։