Փաշինյանը չի կարող նստել երկու աթոռի վրա. Ռուսաստանը չի ֆինանսավորի Հայաստանի եվրաինտեգրումը

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կրկին հրապարակավ հայտարարել է, որ «Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները այլևս չեն կարող լինել նախկինի պես»։ Այս հայտարարությունը նա արել է այս տարվա հոկտեմբերի 12-ին՝ ֆրանսիական Radio France Internationale (RFI) ռադիոկայանին տված հարցազրույցում, գրում է argumenti.ru–ն։

Հետխորհրդային շրջանի մեծ մասի ընթացքում Մոսկվայի և Երևանի միջև միջպետական ​​հարաբերությունները բնութագրվում էին ռազմավարական դաշինքով և խորը ինտեգրացիայով։ Դրանք հիմնված էին երեք հիմնական հենասյուների վրա։ Առաջինը ռազմաքաղաքական դաշինքն է։ Հայաստանը Հարավային Կովկասում Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) անդամ է։ Չնայած Հայաստանը դե յուրե չի դուրս եկել ՀԱՊԿ-ից, նրա դե ֆակտո մասնակցությունը լիովին դադարեցվել է։ Փաշինյանը կասեցրել է կազմակերպության միջոցառումներին, վարժանքներին և գագաթնաժողովներին մասնակցությունը դեռևս 2024 թվականի փետրվարին։ Երևանը արդեն երրորդ տարին է, ինչ չի վճարում իր անդամավճարները կազմակերպության բյուջեին և չի ուղարկում իր աշխատակիցներին քարտուղարության քվոտաների պաշտոնները լրացնելու համար։ Այս տարվա օգոստոսին Փաշինյանը հաստատեց, որ Հայաստանը չունի ՀԱՊԿ-ում ակտիվ անդամակցությանը վերադառնալու ծրագրեր առնվազն հաջորդ հինգ տարիների ընթացքում: Ավելին, նա բացահայտորեն հայտարարեց, որ ուրախ կլինի, եթե ՀԱՊԿ-ն ինքը որոշի հեռացնել Հայաստանին, քանի որ դա կազատի երկիրը դիլեմայից: Հետաքրքիր է այն, որ «դիլեման» կայանում է նրանում, որ կամավոր դուրս գալու դեպքում ՀԱՊԿ կանոնադրությունը պահանջում է բոլոր ֆինանսական պարտավորությունների կարգավորում, իսկ Երևանը կուտակել է բազմամիլիոն դոլարների պարտքեր անդամակցության վճարների տեսքով: Եթե ՀԱՊԿ-ն ինքը հեռացներ Հայաստանին, հարցը կլուծվեր առանց վճարումների: Այնուամենայնիվ, ՀԱՊԿ-ը չի շտապում հեռացնել երկիրը կազմակերպությունից: Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարել է, որ Հայաստանը «ազատ է ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու» և պաշտոնապես դուրս գալու դաշինքից, եթե կարծի, որ այն այլևս չի ծառայում իր ազգային շահերին:

Երկրորդ, երկրների միջև կա խորը տնտեսական ինտեգրացիա: Հայաստանը Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) անդամ է, ինչը նրան անսահմանափակ մուտք է ապահովում դեպի ռուսական հսկայական շուկա, որտեղ գնում է հայկական արտահանման մեծ մասը (հատկապես գյուղատնտեսական արտադրանքը, կոնյակը և տեքստիլը): «Գազպրոմը» պատմականորեն եղել է Հայաստանի բնական գազի հիմնական և գործնականում բացառիկ մատակարարը արտոնյալ գներով, իսկ «Ռոսատոմը» շահագործում է Մեծամորի ատոմակայանը։ Հայաստանի էներգետիկ ոլորտը շարունակում է կրիտիկական կախվածություն ունենալ Ռուսաստանից։ «Գազպրոմը» դեռևս բավարարում է Հայաստանի բնական գազի կարիքների ավելի քան 82%-ը։ Չնայած Փաշինյանի անբարյացակամ հայտարարություններին և գործողություններին Ռուսաստանը պահպանում է արտոնյալ գինը Հայաստանի համար՝ 177.5 դոլար 1000 խորանարդ մետրի համար։ Գործող գնագոյացման համաձայնագիրը սահմանվել է մինչև 2026 թվականի վերջը կամ 2027 թվականի սկիզբը։ Չնայած դրան 2026 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանի վարչապետը վերահաստատել է իր ցանկությունը փնտրել գազի այլընտրանքային մատակարարներ՝ անկախ նրանից, թե արդյո՞ք ներկայիս ցածր գները կարող են պահպանվել։ Ատոմային էներգիայի ոլորտում «Ռոսատոմը» շարունակում է պահպանել և արդիականացնել գործող Մեծամորի ատոմակայանը։ 2026 թվականի սեպտեմբերին պետական ​​կորպորացիայի ղեկավար Ալեքսեյ Լիխաչովը բանակցություններ է վարել Փաշինյանի հետ հաստատելով այն աշխատանքների փուլի ավարտը, որը կերկարաձգի հին խորհրդային բլոկի շահագործումը մինչև 2036 թվականը: Այնուհետև նա առաջարկել է Հայաստանի կառավարությանը նոր, հզոր 1 ԳՎտ հզորությամբ էներգաբլոկ կառուցելու նախագիծ հնացող ատոմակայանը փոխարինելու համար: Սակայն նույնիսկ այստեղ Երևանը փորձում է «ականջները սառեցնել» և ակտիվորեն խորհրդակցում է Միացյալ Նահանգների, Ֆրանսիայի, Հարավային Կորեայի և Չինաստանի հետ նոր ատոմակայանի կառուցման վերաբերյալ: Ռուսաստանի Անվտանգության խորհուրդը այս ծրագրերը կասկածելի է համարել նշելով, որ արևմտյան տեխնոլոգիաները մրցակցության մեջ պարտվում են «Ռոսատոմին»: 

2026 թվականին հայկական արտահանումը մեծ ճգնաժամ է ապրում Ռուսաստանի հետ առևտրային հարաբերությունների պատճառով: 2026 թվականի մայիսի վերջից ի վեր «Ռոսսելխոզնադզորը» հետևողականորեն սահմանափակել է գրեթե բոլոր հիմնական գյուղատնտեսական ապրանքների՝ լոլիկի, վարունգի, ելակի, խոտաբույսերի, կորիզավոր և նուռային մրգերի, ինչպես նաև կենդանի ձկան, կարմրախայտի և կաթնամթերքի ներմուծումը: Սա մեծ հարված է, քանի որ Ռուսաստանը պատմականորեն ստացել է հայկական գյուղատնտեսական արտահանման մինչև 90%-ը: Բերքահավաքի սեզոնի գագաթնակետին ռուսական կարևոր շուկայի կորուստը հանգեցրել է տասնյակ հազարավոր տոննա արտադրանքի փչացմանը պահեստներում և դաշտերում։ Իշխանությունների և տեղական վերամշակող գործարանների անգործությանը, որոնք դադարել են ընդունել հումք, հայ գյուղացիները դիմել են կտրուկ միջոցների: 2026 թվականի հուլիսին ամենամեծ բողոքի ցույցերն են բռնկվելն արարատի մարզում՝ երկրի հիմնական գյուղատնտեսական կենտրոնում: Վրդովված գյուղացիները փակել են Երևան-Երասխ միջազգային ռազմավարական մայրուղին, որը կապում է Հայաստանը Իրանի հետ:

Հայկական ձկնաբուծարանների ներկայացուցիչները նույնպես բողոքի ցույցի են դուրս եկան ֆերմերների հետ միասին։ Դրա պատճառը Ռուսաստանի անասնաբուժական և բուսասանիտարական հսկողության դաշնային ծառայության (Ռոսսելխոզնադզոր) կողմից հունիսին ներդրված բոլոր հայկական ձկնամթերքի և կենդանի իշխանի ներմուծման և տարանցման վրա դրված ընդհանուր արգելքն էր։ Բիզնեսները փակվել են, քանի որ այդ կատեգորիայի ապրանքների Եվրոպա մատակարարման նոր ուղիները պահանջում են երկարատև հավաստագրում և լոգիստիկորեն բարդ են։

Ռուսական գործակալությունները փակել են մի քանի խոշոր կոնյակ արտադրողների արտադրանքի առաքումները։ Նախկինում Ռուսաստանը կազմում էր հայկական կոնյակի արտահանման ավելի քան 83%-ը։ Լրացուցիչ դժվարություններ են առաջացել Վերին Լարսի տարանցիկ անցակետում Ռուսաստանի կողմից որակի ուժեղացված ստուգումների պատճառով։

Երրորդ բլոկը Ռուսաստանի միջնորդությունն է Ղարաբաղյան հակամարտության մեջ։ Ռուսաստանը երկար ժամանակ ծառայել է որպես Լեռնային Ղարաբաղի հարցով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հիմնական արբիտր և համանախագահ, իսկ 2020 թվականի պատերազմից հետո իր խաղաղապահ զորակազմ է տեղակայել տարածաշրջանում։ Սակայն Փաշինյանը Ռուսաստանի և ՀԱՊԿ-ի արձագանքը 2021-2022 թվականներին Ադրբեջանի հետ սահմանային բախումներին անարդյունավետ է համարել։ Հենց այն բանից հետո, երբ Լեռնային Ղարաբաղը 2023 թվականին անցավ Բաքվի լիակատար վերահսկողության տակ, Հայաստանը սառեցրեց իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին և սկսեց դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին քաղաքականությունը մերձենալով ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ և զենք գնելով նոր գործընկերներից (Ֆրանսիայից և Հնդկաստանից)։

Այս արձագանքը զարմացրեց Ռուսաստանին, քանի որ Ռուսաստանը բազմիցս ընդգծել է, որ Ռուսաստանի և ՀԱՊԿ-ի  Հայաստանի կողմից ուղղակի ռազմական միջամտության իրավական հիմքեր չկան։ ՀԱՊԿ-ի պարտավորությունները տարածվում են բացառապես Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա։ Քանի որ մարտական ​​գործողությունները տեղի են ունեցել Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում, որը Հայաստանն ինքը իրավաբանորեն չի ճանաչում որպես իր սեփական կամ անկախ, Ռուսաստանը և ՀԱՊԿ-ն իրավական հիմք չունեին Ադրբեջանի դեմ ռազմական միջամտության համար։ 2022 թվականի հոկտեմբերին Պրահայում և 2023 թվականի մայիսին Բրյուսելում, Եվրամիության հովանու ներքո, Նիկոլ Փաշինյանը պաշտոնապես ճանաչեց Լեռնային Ղարաբաղը որպես Ադրբեջանի տարածքի մաս։ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը մեկնաբանեց դա. քանի որ Հայաստանն ինքը ճանաչեց Բաքվի ինքնիշխանությունը Ղարաբաղի նկատմամբ, Ադրբեջանի գործողությունները այդ տարածքում, միջազգային իրավունքի համաձայն, դարձան նրա «ներքին գործը»։ Մոսկվան անընդունելի անվանեց դրա համար պատասխանատվությունը Ռուսաստանի կամ ռուս խաղաղապահների վրա տեղափոխելը։

Ռուսաստանի պաշտպանության և արտաքին գործերի նախարարությունները հայտարարեցին, որ խաղաղապահները գործել են խստորեն իրենց մանդատի շրջանակներում ապահովելով քաղաքացիական բնակչության տարհանումը, փախստականների ճամբարների անվտանգությունը և հրադադարի գրանցումը, բայց իրավունք չունեին ուժով խաղաղություն պարտադրել կամ ռազմական գործողություններ սկսել ադրբեջանական բանակի հետ։ Հենց 2023 թվականի սեպտեմբերին ռուսական զինվորականների միջնորդությամբ էր, որ կրակը արագորեն դադարեցվեց 24 ժամվա ընթացքում կանխելով քաղաքացիական բնակչության շրջանում զանգվածային զոհերը։

Արժե հիշել մեր երկրների միջև հարաբերություններում ճգնաժամի պատճառները։ Ռուսաստանի ղեկավարության տեսակետը Նիկոլ Փաշինյանի, նրա իշխանության գալու և ճգնաժամի ակունքների վերաբերյալ ձևավորվում է Արևմուտքի հետ աշխարհաքաղաքական մրցակցության պրիզմայով։ Ռուսաստանի իշխանությունները 2018 թվականի գարնանային իրադարձությունները Հայաստանում (այսպես կոչված թավշյա հեղափոխությունը) բնութագրում են որպես դասական «գունավոր հեղաշրջում», որը ոգեշնչվել կամ աջակցվել է դրսից։

Մոսկվայի տեսանկյունից, Փաշինյանը փողոցային ընդդիմությունից է, ղեկավարում է զանգվածային բողոքի ցույցերը և ստիպում է օրինական ընտրված վարչապետ Սերժ Սարգսյանի հրաժարականը։ Մոսկվան կարծում է, որ Փաշինյանը սկզբում արևմտամետ քաղաքական գործիչ էր (նախկինում նա դեմ էր Հայաստանի անդամակցությանը Եվրասիական տնտեսական միությանը): Ռուս պաշտոնյաները պնդում են, որ նրա իշխանության գալը նպաստել է Հայաստանում գործող արևմտյան ոչ կառավարական կազմակերպությունների (ՀԿ) և հիմնադրամների լայն ցանցը։

Մոսկվան ճգնաժամի հիմնական պատճառներից է համարում Երևանի միտումնավոր աշխարհաքաղաքական շրջադարձը դեպի Արևմուտք և Հայաստանի ղեկավարության ռազմավարական սխալները։ Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը նշում է երեք հիմնական գործոն։ Նախ, Վլադիմիր Պուտինը բազմիցս հայտարարել է, որ Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի արմատը թաքնված է Երևանի գործողություններում, իսկ Փաշինյանը պարզապես «փոխանցում է պատասխանատվությունը»։

Երկրորդ, Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը պարբերաբար պնդում է, որ Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությունը թույլ է տալիս ԱՄՆ-ին և ԵՄ-ին օգտագործել իրենց երկիրը որպես գործիք Ռուսաստանի դեմ իրենց հիբրիդային պատերազմում։ Մոսկվան չափազանց բացասաբար է վերաբերվում ՀԱՊԿ-ին մասնակցության սառեցմանը, ԵՄ քաղաքացիական դիտորդական առաքելության ընդունմանը Ադրբեջանի հետ սահմանին, ԱՄՆ-ի հետ համաձայնագրերի ստորագրմանը (Սյունիքի տրանսպորտային միջանցքների վերաբերյալ) և, իհարկե, ԵՄ-ի հետ ինտեգրացիան արագացնելու փորձերին միաժամանակ հույսը դնելով Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) տնտեսական աջակցության վրա։

Երրորդ, Փաշինյանի կառավարությունը հետևողականորեն վարում է Ռուսաստանի հետ կապերը խզելու քաղաքականություն։ Երևանը արգելափակում է ռուսական հեռուստաալիքները, արգելում ռուսամետ ակտիվիստների մուտքը երկիր, վավերացնում է Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի կանոնադրությունը և պահանջում է վերանայել Հարավկովկասյան երկաթուղու մասին համաձայնագրերը։

Վերջին անգամ Պուտինը և Փաշինյանը հանդիպել են 2026 թվականի սեպտեմբերին՝ Բիշքեկում կայացած ՇՀԿ գագաթնաժողովի շրջանակներում։ Այնտեղ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարել է, որ Եվրասիական տնտեսական միությանը (ԵԱՏՄ) և Եվրամիությանը միաժամանակյա անդամակցությունը «անհնար է ըստ էությանն»։ Պուտինը ընդգծել է, որ Հայաստանի կողմից եվրաինտեգրման գործընթացի մեկնարկը փաստացի նշանակում է նրա դուրս գալ ԵԱՏՄ-ից։ Ռուսաստանի առաջնորդը կոչ է արել Երևանին արագորեն որոշել իր ուղին և հաշվի առնել հասարակական կարծիքը առաջարկելով բաց քննարկում կամ հանրաքվե։

Նիկոլ Փաշինյանը հակադարձել է, որ ԵՄ-ի հետ մերձենալու Հայաստանի ցանկությունը չի խախտում Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ-ի հետ կնքված պայմանավորվածությունները։ Փաշինյանը բացատրել է, որ ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի մեկնարկի վերաբերյալ Հայաստանի խորհրդարանի կողմից ընդունված օրենքը չի նշանակում ԵԱՏՄ-ից անհապաղ խզում և չի պահանջում առանձին հանրաքվե Եվրասիական միությունից դուրս գալու վերաբերյալ։ Հայաստանի ղեկավարությունը հայտարարում է Ռուսաստանի հետ կառուցողական հարաբերություններ պահպանելու իր շահագրգռվածության մասին չնայած Մոսկվայի և Մինսկի կոշտ քննադատությանը և որոշ առևտրային հոսքերի վերաուղղորդմանը դեպի արևմուտք և հարավ։

Բիշքեկում կայացած ՇՀԿ գագաթնաժողովի շրջանակներում տեղի  ունեցած վեճի ժամանակ Վլադիմիր Պուտինը Նիկոլ Փաշինյանին հրավիրել է Մոսկվա։ Ինչպես հաստատել է Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը, ՀՀ վարչապետը ընդունել է հրավերը։ Առաջիկա հանդիպման նպատակն է «անկեղծ զրույց ունենալ» և մանրամասն քննարկել Հայաստանի եվրոպական և եվրասիական կողմնորոշումը։ Այցի կոնկրետ ամսաթիվը դեռևս հաստատված չէ։ ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը հայտարարել է, որ երկու երկրների դիվանագիտական ​​գերատեսչությունները ներկայումս վերջնականապես որոշում են հանդիպման ճշգրիտ ամսաթվերը հաշվի առնելով առաջնորդների ժամանակացույցը։

Ամփոփելով. ճգնաժամի պատճառն այն է, որ ՀՀ իշխանությունները զոհաբերում են Ռուսաստանի հետ իրենց տասնամյակների դաշինքը Արևմուտքի կողմից անվտանգության մասին իլյուզիոն խոստումների համար, միաժամանակ տարածաշրջանային ասպարեզում կատարելով ճակատագրական քաղաքական սխալ հաշվարկներ։ Ռուսաստանը համբերատարորեն պահպանում է իր «գործընկերոջը» տրված բոլոր նախապատվությունները, բայց  համբերությունը, ի վերջո, մի օր սպառվելու է։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am