Ադրբեջանը պատրաստվում է օկուպացնել Հայաստանի Սյունիքը

Հոկտեմբերի 8-ին Ադրբեջանի և Հայաստանի ներկայացուցիչները հերթական տեխնիկական հանդիպումն են անցկացրել Հայաստանի Գորիս քաղաքում: Պաշտոնապես այն նվիրված է եղել TRIPP նախագծի շրջանակներում էլեկտրահաղորդման գծերի կառուցմանը: Իրականում Բաքուն կրկին փորձում է իր միջանցքային նախագիծը առաջ մղել Հայաստանի տարածքով քողարկվելով որպես ենթակառուցվածքային հռետորաբանություն, գրում է realtribune.ru–ն:

Համաձայն ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարության հայտարարության հանդիպումը կենտրոնացած է եղել էլեկտրահաղորդման գծերի կառուցման հետ կապված տեխնիկական հարցերի վրա: Կողմերը մտքեր են փոխանակել համապատասխան ոլորտների վերաբերյալ հատուկ շեշտը դնելով գերատեսչությունների միջև համակարգման վրա: Քննարկվել են նաև հետագա քայլերը: Համաձայնություններ չեն ձեռք բերվել երթուղու, հզորության, ֆինանսավորման կամ ժամկետների վերաբերյալ:

Ադրբեջանի նախարարների կաբինետի մամուլի ծառայությունը նույնպես հաստատել է հանդիպման բովանդակությունը: Այն նաև ընդգծել է, որ քննարկման կենտրոնում են եղել տեխնիկական հարցերը և միջգերատեսչական համակարգումը: Կողմերը չեն հայտարարել ձեռք բերված որևէ համաձայնության մասին: 

TRIPP-ը (Trump Route for International Peace and Prosperity) մոտավորապես 43 կիլոմետր երկարությամբ միջանցքի ստեղծումն է Սյունիքի մարզով, որը անցնում է Հայաստանի տարածքով։ Այն նախատեսված է Ադրբեջանի մայրցամաքային մասը կապելու Նախիջևանի էքսկլավի հետ։ Նախագիծը պաշտոնականացվել է 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում Ադրբեջանի նախագահ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանի և ԱՄՆ նախագահ Թրամփի կողմից ստորագրված համատեղ հռչակագրով։ Նախատեսվող ենթակառուցվածքները ներառում են ճանապարհներ, էլեկտրահաղորդման գծեր, օպտիկամանրաթելային մալուխներ և հնարավոր է խողովակաշարեր։ TRIPP-ը դիտվում է որպես Միջին միջանցքի շարունակություն։ Ղազախստանի նախագահի ԱՄՆ–ի հետ բանակցությունների հատուկ ներկայացուցիչ Ղազախանը այն անվանել է «տրամաբանական շարունակություն»։ Նրա խոսքով նախագիծը Ղազախստանից Եվրոպա հեռավորությունը կկրճատի մոտավորապես 1000 կիլոմետրով։ 

Էլեկտրաէներգիայի բաղադրիչը TRIPP-ի հիմնական տարրն է Ադրբեջանի համար։ Նախատեսվող 330 կՎ երկշղթա փոխանցման գիծը նախատեսված է մինչև 1000 ՄՎտ հզորություն փոխանցելու համար։ Այն նախատեսված է Կասպից ավազանից Թուրքիայի միջոցով Եվրոպա էլեկտրաէներգիա տեղափոխելու համար։ Սա Բաքվին լրացուցիչ լծակներ կտա երթուղիների և տարանցման հարցում։ Ադրբեջանական AzerEnergy օպերատորը 2026 թվականի սկզբին սկսել է իր տարածքում 74 կիլոմետրանոց և Նախիջևանում 105 կիլոմետրանոց հատվածի շինարարությունը։ Գծերը տեղադրվում են Արազ գետի հովտում։ Բաքուն նաև նախատեսում է Նախիջևանից Թուրքիա կառուցել 230 կիլոմետրանոց, 400 կՎ լարման էլեկտրահաղորդման գիծ։ Սա կդառնա Կենտրոնական Ասիայից Եվրոպա էներգիայի արտահանման ուղի։

Վերլուծաբանները նշում են, որ ավարտից հետո Նախիջևանը երկար ժամանակ մեկուսացված էքսկլավից կվերածվի Կասպից ծովի և Թուրքիայի միջև առևտրային կենտրոնի։ Այնտեղ կարող են ստեղծվել լոգիստիկ տերմինալներ, պահեստներ և վերամշակման օբյեկտներ։ 

Իսկ ահա Հայաստանը ռիսկի է դիմում մնալու միայն որպես տարանցիկ տարածք առանց իրական օգուտների։ 2020 թվականի պատերազմում պարտությունից հետո Երևանը հայտնվել է այնպիսի իրավիճակում, երբ բանակցություններից հրաժարվելը կնշանակի հետագա մեկուսացում։ Փաշինյանը սա է օգտագործում  որպես պատրվակ, այն է «TRIPP-ը կդադարեցնի Հայաստանի շրջափակումը»։ Հարավ-հյուսիս երկաթուղային կապ չունեցող երկիրը նման կերպ իսկապես ներքին կապ է ձեռք բերում։

Սակայն այս կապակցության գինը Սյունիքով անցնող միջանցքն է, որը Բաքուն անընդհատ անվանում է «Զանգեզուրի միջանցք»։ Սրանք պարզապես նույն ճանապարհի տարբեր անուններ չեն։ Դրանք տարբեր քաղաքական նախագծեր են. Երևանը խոսում է իր ինքնիշխանության ներքո անցնող տարանցման մասին, մինչդեռ Բաքուն խոսում է հատուկ ռեժիմով միջանցքի մասին։

Իսկ ի՞նչ է խոստանում Երևանը իր քաղաքացիներին:

–Տրանզիտային եկամուտներ. Փաշինյանը վստահեցնում է, որ «մեր տարածքով անցնող յուրաքանչյուր գնացքի համար կգանձվի վճար, և այդ միջոցները կփոխանցվեն պետական ​​բյուջե»։ Սա համոզիչ է հնչում, մինչև հարց տալը. ո՞վ է վերահսկելու այդ գնացքները և ի՞նչ կանոններով։

–Ենթակառուցվածքներ. Մեղրիի երկաթուղու վերաբացումը պետք է ապահովի կապը հյուսիսի և հարավի միջև։ Սակայն այս հատվածը գտնվում է հենց Սյունիքում, որտեղ ադրբեջանական զորքերը արդեն անհետևանք հատել են Հայաստանի սահմանը։

–Ինքնիշխանություն. Արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը պնդում է. «Հայաստանի ինքնիշխանությունն ու իրավասությունը լիովին տարածվում են TRIPP-ի ամբողջ ենթակառուցվածքի վրա։ Երթուղու անվտանգությունը լիովին կապահովվի և կվերահսկվի Հայաստանի կողմից»։ Այս հայտարարությունը հնչում է վճռական, բայց խնդիրն այն է, որ Երևանը չունի դրա իրականացումն ապահովելու մեխանիզմներ։

Արդյունքում ի՞նչ չի ստանում Երևանը:

–Անվտանգության երաշխիքներ. Սյունիքում տեղի ունեցած միջադեպը, երբ ադրբեջանցի զինվորը անարգել հատեց Հայաստանի սահմանը, ցույց տվեց, որ Բաքուն կարող է մեկնաբանել «միջանցքը» ինչպես կամենա։ Համաձայնագիրը չի պարունակում դրան հակազդելու միջազգային մեխանիզմներ։

–Մարդասիրական հարցերի լուծում։ Փաշինյանը խոստովանում է, որ «աշխարհը կատարյալ չէ, մարդասիրական խնդիրները մնում են՝ անհետ կորած անձինք, Ադրբեջանում պահվող հայեր, ականազերծում»։ Սրանք «մնացորդային հարցեր» չեն։ Սրանք բաց վերքեր են, որոնք Երևանը չի կարողացել բուժել և այժմ ստիպված է քննարկել դրանք հենց այդ ցավերը պատճառողների հետ։

–Քաղաքական սուբյեկտիվություն. Հայ քննադատները նշում են, որ TRIPP-ը երկկողմանի նախագիծ չէ։ Այն ԱՄՆ-Ադրբեջան նախագիծ է, որտեղ Երևանին տրանզիտային տարածքի դեր է հատկացվում։ 

Չնայած տեխնիկական քննարկումների մեկնարկին, TRIPP-ի գործնական առաջընթացը լուրջ խոչընդոտների է բախվում։

TRIPP Development Company-ն դեռևս չի ստեղծվել։ 2026 թվականի հունվարին ստորագրված ԱՄՆ-Հայաստան շրջանակային համաձայնագրի համաձայնTRIPP միջանցքի զարգացման բոլոր աշխատանքները, այդ թվում՝ էլեկտրահաղորդման գիծը, պետք է իրականացնի ԱՄՆ-Հայաստան համատեղ ընկերությունը։ ԱՄՆ-ն ունի 74%, իսկ հայկական կողմը՝ 26%։ Ընկերությունը կստանա միջանցքի զարգացման 49-ամյա մենաշնորհ։ Սակայն սա դեռևս պաշտոնականացված չէ։ Շրջանակային համաձայնագիրն ինքնին պարտադիր չէ։ Սա Բաքվին և Վաշինգտոնին հնարավորություն է տալիս լրացուցիչ ճնշում գործադրել Երևանի վրա։

Հայկական կողմը դեռևս չի հայտարարել TRIPP-ի շրջանակներում 330 կՎ էլեկտրահաղորդման գծի վերաբերյալ կոնկրետ ծրագրերի մասին: Հայաստանի կառավարությունը և ցանցի օպերատորը հաստատել են իրենց մտադրությունը արդիականացնելու գործող ցանցը: Սակայն նրանք դեռևս չեն հայտարարել կառուցվող ադրբեջանական գծերի հետ փոխկապակցման ծրագրի մասին: Բաքուն, իր հերթին, չի շտապում բացահայտել իր պարտավորությունները:

TRIPP զարգացման ընկերությունը յուրաքանչյուր ենթակառուցվածքային բաղադրիչի համար կստեղծի առանձին հատուկ մասնագիտացված ընկերություններ: Յուրաքանչյուրը պատասխանատու կլինի կառավարման, ֆինանսավորման և շահագործման մոդելի համար: Սա նշանակում է, որ էլեկտրահաղորդման գծի ֆինանսական և շինարարական համաձայնագրերը դեռևս պետք է համաձայնեցվեն փուլերով: Բաքուն յուրաքանչյուր փուլում ստանում է լրացուցիչ լծակներ:

TRIPP-ի առաջխաղացումը ընթանում է Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ ԱՄՆ-ի երկկողմ հարաբերությունների խորացմանը զուգահեռ: ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի պաշտոնյաները TRIPP-ը անվանում են «մոդելային փոփոխություն»: ԱՄՆ Միջազգային զարգացման ֆինանսական կորպորացիան (IDF) ստեղծել է 201 միլիոն դոլար արժողությամբ Անդրկասպյան ձեռնարկատիրական հիմնադրամ: Այն ներառում է Հայաստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը և Կենտրոնական Ասիայի հինգ երկրներ: Նպատակն է «ապացուցել նախագծերի առևտրային կենսունակությունը»: Գործնականում սա նշանակում է տարածաշրջանի ենթակառուցվածքների նկատմամբ արտաքին վերահսկողության ուժեղացում: Դալլասում գտնվող AECOM ինժեներական ընկերությունը Հայաստանում անցկացնում է TRIPP ենթակառուցվածքների իրագործելիության ուսումնասիրություն: Հաշվետվությունը սպասվում է մինչև 2026 թվականի վերջը: ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպանը նշել է, որ ուսումնասիրության ավարտից հետո նախագիծը կարող է մտնել շինարարության փուլ 2027 թվականի սկզբին: Սակայն դա կախված է ուսումնասիրության արդյունքներից և անհրաժեշտ ընթացակարգերի ավարտից։

ՀՀ վարչապետ Փաշինյանը նախկինում հայտարարել էր, որ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ էլեկտրահաղորդման գծի կառուցումը կամրապնդի Հայաստանի էներգետիկ անվտանգությունը: Գործնականում սա Բաքվին լրացուցիչ լծակներ է տալիս, մինչդեռ Երևանը միայն խոստումներ է ստանում։

Իրանն ու Ռուսաստանը դեմ են TRIPP-ին: Այնուամենայնիվ, վերլուծաբանները նշում են, որ երկու երկրների կողմից ուղղակի միջամտության հնարավորությունները սահմանափակ են: 2026 թվականի մարտին Իրանը անօդաչու թռչող սարքերով հարված հասցրեց Նախիջևանին, սակայն ազդեցությունը աննշան էր։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am