Կհեռանա՞ Ռուսաստանը Շիրակից. Պուտինը Փաշինյանին կանգնեցնում է պատմության մեջ ամենադժվար ընտրության առջև

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 12 Սեպտեմբեր, 2026 11:24

Սեպտեմբերի 1-ին Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպել են Բիշքեկում Շանհայի համագործակցության կազմակերպության (ՇՀԿ) գագաթնաժողովի շրջանակներում։ Դա եղել է երկու առաջնորդների առաջին դեմ առ դեմ հանդիպումը Հայաստանի ընտրություններից հետո, գրում է fedpress.ru–ն։

Իսկ հանդիպման քննարկման հիմնական թեման եղել է Հայաստանի ընտրությունը ԵԱՏՄ–ի և ԵՄ–ի միջև։ Պուտինը շեշտել է, որ միաժամանակյա անդամակցությունը և՛ ԵՄ-ին, և՛ ԵԱՏՄ-ին անհնար է և կոչ է արել Երևանին հնարավորինս շուտ որոշում կայացնել։ Հանդիպումից հետո Պուտինը հայտարարել է, որ Փաշինյանին հրավիրել է Մոսկվա «հանգիստ ձևով» երկխոսությունը շարունակելու համար։ Իր հերթին Փաշինյանը հանդիպումը որակել է «շատ լավ» և հաստատել իր պատրաստակամությունը շարունակել երկխոսությունը Մոսկվայում ընդգծելով, որ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները չափազանց կարևոր են Հայաստանի համար։

Բացի այդ, Վլադիմիր Պուտինը հայտարարել է ռուսական ռազմաբազան Շիրակից դուրս բերելու իր պատրաստակամության մասին, եթե հայկական կողմը դրա ներկայությունը համարի ավելորդ։ «Եթե Հայաստանը կարծի, որ ռուսական բազան ավելորդ է Հայաստանի համար, մենք վաղը կհեռանանք։ Բայց արդյո՞ք Հայաստանը պատրաստ է դրան։ Խնդրեմ, մենք ոչ մեկին ոչինչ չենք պարտադրի», - ասել է Ռուսաստանի նախագահը նաև ընդգծելով, որ Ռուսաստանը պատրաստ է պահպանել ռազմական ներկայություն, եթե հայ ժողովուրդը դա ցանկանա։ Ըստ էության, Ռուսաստանի առաջնորդը ռազմաբազայի հարցը պայմանավորել է ԵԱՏՄ-ի և ԵՄ-ի միջև Հայաստանի քաղաքական ընտրությունով, հստակեցնելով, որ Մոսկվան չի պարտադրի իր ռազմական ներկայությունը Երևանի կամքին հակառակ։

Հիշեցնենք, որ Շիրակում գտնվող 102-րդ ռուսական ռազմաբազան Ռուսաստանի հիմնական ռազմական կայանն է Անդրկովկասում և միակ ռուսական ռազմաբազան տարածաշրջանում։ Բազայում ծառայում է մոտավորապես 4000-5000 զինծառայող: Այն ներառում է Շիրակի և Երևանի ռազմական կայազորները, Երևանի «Էրեբունի» ռազմական օդանավակայանը, Ալագյազի և Կամխուդ բարձրլեռնային վարժարանները և մոտ երկու տասնյակ ռազմական ճամբարներ: Բազան հագեցած է S-300 զենիթահրթիռային համակարգերով։ Հատկանշական է այն, որ Շիրակը գտնվում է Թուրքիայի (ՆԱՏՕ-ի անդամ երկիր) հետ սահմանից ընդամենը 8 կմ և Վրաստանի հետ սահմանից մոտ 50 կմ հեռավորության վրա: Բազան Հարավային Կովկասում անվտանգության կարևորագույն հենասյուն է: Այն մարտական պատրաստության մեջ է գտնվում ԱՊՀ միացյալ ՀՕՊ համակարգի շրջանակներում և կատարում է Ռուսաստանի հարավային սահմանների պաշտպանության առաջադրանքներ: Ինչպես նշել է Ռուսաստանի փոխարտգործնախարար Միխայիլ Գալուզինը, բազան ոչ միայն ռազմական օբյեկտ է, այլ նաև «տեղի բնակիչների համար գրավչության կետ»: Նրա ռազմավարական նշանակությունը հարավային սահմանների պաշտպանության և Ռուսաստանի, Թուրքիայի և Իրանի միջև տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության պահպանման մեջ է։

Ռազմական փորձագետ Վիկտոր Լիտովկինը հիշեցրել է, որ Շիրակի ռուսական ամրոցը միշտ պաշտպանել է Հայաստանի ժողովրդին ագրեսիվ արտաքին միջավայրից: «Այնտեղ կա ռուսական եկեղեցի և մեր զինվորների գերեզմանները, ովքեր իրենց կյանքն են զոհաբերել հայ ժողովրդին պաշտպանելու համար: Դարեր շարունակ մենք պաշտպանել ենք Կովկասի ռուսական սահմանները, այդ թվում Հայաստանը», - fedpress.ru-ին ասել է Լիտովկինը։

Այդ դերը տարիների ընթացքում միայն մեծացել է, քանի որ Հայաստանը գտնվում է իր հարևանների կողմից զգալի արտաքին ճնշման տակ: «Սակայն եթե հայերը չեն գնահատում Ռուսաստանի հետ իրենց դարավոր բարեկամությունը և ռուս զինվորների հերոսությունը, նրանք, անշուշտ, կարող են որոշել բազան դուրս բերել: Սակայն դա Փաշինյանի կողմից կլինի իր երկրի և իր ժողովրդի պատմության դավաճանություն», - ընդգծել է Վիկտոր Լիտովկինը։

Պետք է հիշել, որ ռուսական բանակի աջակցությունը չի ավարտվում Շիրակի բազայով. Հայաստանի սահմանները պաշտպանում են ռուսական զորքերը, իսկ երկինքը պաշտպանված է ռուսական հակաօդային պաշտպանությամբ: «Թող Հայաստանը որոշի, թե ո՞ւմ կողմն է կանգնելու. Եվրամիության, որը հազարավոր կիլոմետրեր հեռավորության վրա է, այս երկիրը միայն Ռուսաստանին է պետք, թե՞ ռուսական բազայի և մեզ հետ փոխշահավետ բարեկամությանը», - եզրափակել է Վիկտոր Լիտովկինը։

Այսպիսով, Պուտինի հայտարարությունը ազդանշան է Մոսկվայի պատրաստակամության մասին ընդունելու Երևանի ցանկացած ընտրություն, բայց նաև հիշեցում է այդ ընտրության գնի մասին։ Գյումրու ռազմաբազան մնում է որպես ոչ միայն խորհրդանիշ, այլ նաև որպես իրականություն։

Տարածաշրջանում ռուսական ազդեցության գործիքը, և դրա հնարավոր դուրսբերումը կլիներ Հարավային Կովկասում վերջին տասնամյակների ընթացքում տեղի ունեցած ամենակարևոր փոփոխություններից մեկը։

Այնուամենայնիվ, քաղաքագետ Իլյա Գրաշչենկովը կարծում է, որ Վլադիմիր Պուտինի հայտարարությունը դեռևս չի վկայում Գյումրու ռազմաբազայի վերաբերյալ որոշման մասին։ Փոխարենը, Մոսկվան հրապարակավ պատասխանատվությունը փոխանցում է Երևանին. եթե Հայաստանը այլևս անհրաժեշտ չհամարի ռուսական ռազմական ներկայությունը, Ռուսաստանը այն ուժով չի պահի։ Սա և՛ բանակցությունների հրավեր է, և՛ հետևանքների մասին նախազգուշացում։ «Ռուսաստանի համար բազայի հնարավոր դուրսբերումը որոշակի առավելություններ ունի։ Մոսկվան այլևս չի կրի այն պետության անվտանգության ծախսերը և քաղաքական պատասխանատվությունը, որի ղեկավարությունը կենտրոնանում է ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ մերձեցման վրա։ Ավելին, ռուսական բազան չպետք է դառնա ներքին հայկական հակամարտությունների պատանդ կամ օգտագործվի Փաշինյանի կողմից որպես հարմար թիրախ հակառուս ընտրողներին մոբիլիզացնելու համար», - fedpress.ru-ին ասում է Գրաշչենկովը։

Այնուամենայնիվ ռազմավարական ռիսկերը շատ ավելի լուրջ են, նշել է քաղաքագետը, Ռուսաստանը կարող է կորցնել Հարավային Կովկասում իր վերջին լիարժեք ռազմական հենարանը, իսկ ազատված տարածքը կօգտագործվի Թուրքիայի, ԱՄՆ-ի և եվրոպական ինստիտուտների կողմից։ «Գյումրուց դուրս գալը կարող է նաև ընկալվել որպես հետխորհրդային տարածքում ռուսական ազդեցության նվազման ևս մեկ նշան և կասկածի տակ կդնի Մոսկվայի շուրջ դաշինքների ամբողջ համակարգի հուսալիությունը։ Հետևաբար, եթե դուրս գալը տեղի ունենա, ապա Ռուսաստանի համար կարևոր է, որ դա լինի երկար բանակցությունների արդյունք և չթվա որպես շտապ նահանջ», - կարծիք է հայտնել Իլյա Գրաշչենկովը։

Պուտինի և Փաշինյանի հանդիպումից հետո ամենահավանական արդյունքը ոչ թե խզումն է, այլ հարաբերությունների աստիճանական բաժանումը տարբեր շղթաների։ Անվտանգության ոլորտում հեռավորությունը կաճի, բայց տնտեսական կապերը կմնան. Ռուսաստանը մնում է Հայաստանի ամենակարևոր առևտրային գործընկերը, և երկիրը կախված է ռուսական շուկայից, էներգետիկայից և Եվրասիական տնտեսական միության մեխանիզմներից։ Մոսկվան, իր հերթին, հետաքրքրված չէ Հայաստանը ամբողջությամբ հանձնել արևմտյան երկրներին և Թուրքիային։ «Հետևաբար, անմիջական սցենարը կարելի է բնութագրել որպես կառավարվող սառեցում։ Փաշինյանը կշարունակի ցուցադրել դեպի Արևմուտք շարժում, միաժամանակ ձգտելով պահպանել Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների տնտեսական առավելությունները։ Սակայն Մոսկվան կպահանջի պարզություն Երևանից. անհնար է անվերջ օգտագործել ԵԱՏՄ-ի կողմից առաջարկվող հնարավորությունները, շարժվել դեպի ԵՄ և միևնույն ժամանակ ակնկալել, որ նույն անվտանգության պայմանները կպահպանվեն», - այդպես է Գրաշչենկովը նկարագրել Մոսկվայի և Երևանի միջև հարաբերությունների ապագա զարգացումը։

Մոսկվայում կայանալիք հանդիպումը, հավանաբար, կլինի այդ հարաբերությունների համար նոր կանոններ սահմանելու փորձ։