Այլևս դաշնակից չէ. Հայաստանը «վերափոխում» է հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 31 Օգոստոս, 2026 11:45

Հունիսին կայացած խորհրդարանական ընտրություններից հետո ձևավորված Հայաստանի կառավարությունը հաստատել և խորհրդարանին է ներկայացրել 2026-2031 թվականների նոր հնգամյա ծրագիրը: Այս ծավալուն փաստաթուղթը նշանակալի փոփոխություն է նշանավորում Երևանի արտաքին քաղաքականության մեջ: Եթե առաջ Մոսկվայի հետ կապերը տարիներ շարունակ նկարագրվում էին բացառապես որպես «ռազմավարական դաշինք», ապա այժմ, առաջին անգամ, առանց օգտագործելու «միություն» կամ «դաշինք» տերմինները դրանք պաշտոնապես նկարագրվում են որպես «վերափոխման» ենթակա գործընկերություն, գրում է dw.com–ը:

Ռուսաստանի հետ աճող լարվածության և Արևմուտքի հետ մերձեցման ուղղությամբ Հայաստանի իշխանությունների հետևողական ուղու ֆոնին, նոր ծրագիրը, ըստ փորձագետների, արդյունավետորեն ամրապնդում են ներկայիս իրականությունը. Երևանը տեսնում է իր ապագան առանց Մոսկվայի նկատմամբ բացառիկ ուշադրության:

Նախարարների կաբինետի այս նոր ծրագիրը նշանավորում է հայկական դիվանագիտության աշխարհագրական առաջնահերթությունների կտրուկ փոփոխություն: 2021 թվականին Ռուսաստանը, որը ամրապնդեց իր ներկայությունը Հարավային Կովկասում Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմից հետո տարածաշրջանում խաղաղապահներ տեղակայելով, անվիճելիորեն գլխավորեց Երևանի արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունների ցանկը: Հինգ տարի անց՝ երկկողմ հարաբերություններում համակարգային ճգնաժամի պայմաններում, այդ թվում Ռուսաստան հայկական գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծման արգելքների պայմաններում, Մոսկվան իջել է ութերորդ տեղը:

Այսօր բացարձակ առաջնահերթություն է տրվում Հայաստանի ամենամոտ հարևաններին՝ Ադրբեջանին, Թուրքիային, Իրանին և Վրաստանին, ինչպես նաև արևմտյան գործընկերներին, ինչպիսիք են ԵՄ-ին, ԱՄՆ-ին և Ֆրանսիային: Միայն նրանցից հետո են նոր փաստաթղթում երևում Ռուսաստանը, Չինաստանը և Հնդկաստանը:

Ուժերի այս հավասարակշռությունը, ընդհանուր առմամբ, համապատասխանում է ծրագրում հռչակված «տարածաշրջանայնացման» սկզբունքին: Նիկոլ Փաշինյանը այս մոտեցումը սահմանում է որպես քաղաքականություն, որի նպատակն է Հայաստանի Հանրապետության կյանքը սեփական միջավայրում դարձնել «ոչ միայն հնարավոր, այլ նաև հարմարավետ առանց արտաքին աջակցության»: Երկրի արտաքին քաղաքականությունն այժմ բնութագրվում է որպես «հավասարակշռված և հավասարակշռող», որը նախատեսված է արտաքին հարաբերություններում ասիմետրիաները կանխելու և դրանք հավասարակշռելու գործիքներ մշակելու համար:

Տերմինոլոգիայի տարբերությունը ակնառու է: Նոր փաստաթղթում ռուս-հայական հարաբերությունները նկարագրելիս այլևս չեն օգտագործվում «դաշնակցային հարաբերություններ» կամ «ռազմավարական գործընկերություն» արտահայտությունները: Համապատասխան բաժինն այժմ վերնագրված է «Ռուսաստանի հետ գործընկերային հարաբերությունների վերափոխում և խորացում»: Համեմատության համար, Իրանի հետ հարաբերությունները նույն տեքստում նկարագրվում են որպես «ռազմավարական բնույթի», ընդ որում ռազմավարական գործընկերություններն են հստակորեն հիշատակվում Վրաստանի, ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Չինաստանի դեպքերում։

Այնուամենայնիվ, այս քայլը զարմանալի չէ, քանի որ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ինքը նախկինում հայտարարել էր, որ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները այլևս բացառիկ չեն։

Հարաբերությունների վերափոխումը անմիջականորեն է ազդում անվտանգության ճարտարապետության վրա: Ռուսաստանը 2021 թվականի ծրագրի հիմնական հենասյունն էր: Երևանը նախատեսում էր ընդլայնել Հայաստանի տարածքում տեղակայված 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի հնարավորությունները և մեծացնել ռուս սահմանապահների ներգրավվածությունը իր սահմանների պաշտպանության գործում: ՀԱՊԿ-ն անվանվում էր Հայաստանի անվտանգության համակարգի ամենակարևոր օղակը:

Այդ ժամանակվանից ի վեր շատ բան է փոխվել: 2026 թվականի փաստաթուղթը ՀԱՊԿ-ն ամբողջությամբ բացառում է բազմակողմ ձևաչափերի ցանկից: Երևանը սառեցրել է իր անդամակցությունը դաշինքին, այն բանից հետո, երբ կազմակերպությունը չկարողացավ ռազմական օգնություն ցուցաբերել Հայաստանին 2022 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի հետ սահմանային բախումների ժամանակ։ Երաշխավորների ցանկում այժմ ներառված են ՄԱԿ-ը, Եվրոպայի խորհուրդը, ԵԱՀԿ-ն, ԱՊՀ-ն, Ֆրանկոֆոնիան և Եվրոպական քաղաքական հանրությունը՝ ՇՀԿ-ին անդամակցելու մտադրությամբ։ Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միությունը (ԵԱՏՄ) պահպանվել է որպես առանձին միավոր, ինչը, փորձագետների կարծիքով, ցույց է տալիս Երևանի նոր արտաքին քաղաքականության մոտեցումը, որը հանգում է Մոսկվայի հետ տնտեսական և ինստիտուցիոնալ կապերի պահպանմանը առանց անվտանգության հարաբերությունները բացառիկ դարձնելու։

Ի՞նչ է նշանակում այս փոխակերպումը գործնականում։

Պատասխանելով այն հարցին, թե արդյո՞ք կառավարության ծրագրում «դաշնակցային հարաբերություններ» հասկացության բացակայությունը վկայում է Հայաստանի Ռուսաստանի հետ միությունից աստիճանական դուրս գալու և իրավաբանորեն պարտավորեցնող պայմանագրերի հնարավոր վերանայման մասին, հայ քաղաքագետ և Կովկասի ինստիտուտի տնօրեն Ալեքսանդր Իսկանդարյանը dw.com-ին տված հարցազրույցում կոչ է արել չկենտրոնանալ իրավական ձևակերպումների վրա։

«Հարաբերությունների վերափոխման գործընթացը վաղուց է ընթանում, և իրականում իրավիճակը փոխում են ոչ թե թղթերը կամ հայտարարությունները, այլ հակառակը՝ խորը ճգնաժամը, և դա պարզապես հայտնվել է պաշտոնական փաստաթղթերում», - բացատրել է Իսկանդարյանը։

Քաղաքագետը նշել է, որ ՀԱՊԿ-ի կամ ԱՊՀ-ի նման կազմակերպություններից պաշտոնական դուրս գալը առաջնային նշանակություն չունի, քանի որ միայն թղթի վրա անդամակցությունը ոչ մեկին չի վնասում։ Նրա խոսքով վերափոխումը տեղի է ունենում բացառապես իրական քաղաքականության ոլորտում։ Որպես օրինակ փորձագետը նշել է այն փաստը, որ Հայաստանն արդեն սառեցրել է իր փաստացի մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, չի վճարում իր անդամավճարները և ակտիվորեն զենք է գնում Ֆրանսիայից, Հնդկաստանը, իսկ ԵՄ-ից ստանում է քաղաքական անվտանգության երաշխիքներ՝ դիտորդական առաքելությունների տեսքով։

«Տեղի ունեցողը Երևանի կողմից ակնթարթային շրջադարձ չէ, այլ հետխորհրդային տարածքում ռուսական ազդեցության նվազման ավելի գլոբալ և երկարաժամկետ գործընթացի մի մասն է, որին Մոսկվան արձագանքում է տնտեսական ճնշման իր վերահսկողական մարմինների միջոցով», - եզրափակել է փորձագետը։