Հայաստանը փնտրում է ռուսական գազի փոխարինող. Արդյո՞ք Իրանը կօգնի

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 27 Օգոստոս, 2026 11:12

Հուլիսի վերջին Հայաստանը և Իրանը համաձայնության եկան ընդլայնելու «գազ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» բարտերային ծրագիրը։ Հաշվի առնելով ռուսական ներմուծման գերիշխանությունը (մոտավորապես 84%) և իրանական գազի փոքր բաժինը (15-16%) Հայաստանի էներգետիկ խառնուրդում, այդ քայլը, կարծես, Երևանի կողմից իր էներգետիկ հոսքերը դիվերսիֆիկացնելու փորձ է։ Այնուամենայնիվ, Վաշինգտոնի Իրանի հետ գործարք կնքող ցանկացած երկրի դեմ «ջախջախիչ» պատժամիջոցներ կիրառելու սպառնալիքները կարող են վտանգել Երևանի ծրագրերը։ dw.com-ն ուսումնասիրում է, թե արդյո՞ք իրանական գազը կարող է դառնալ Ռուսաստանի մենաշնորհի կենսունակ այլընտրանք Հայաստանում։

Այս հարցը հատկապես արդիական է հաշվի առնելով Երևանի և Մոսկվայի միջև քաղաքական հարաբերություններում նկատելի սառեցումը, ինչպես նաև Ռուսաստանի կողմից վերջերս արված նախազգուշացումները գազի մատակարարման պայմանների հնարավոր վերանայման մասին։

Հայաստանի էներգետիկ անկախության ձգտումը տեղավորվում է կառավարության քաղաքականության մեջ տարբեր ոլորտներում՝ արտաքին քաղաքականությունից մինչև պաշտպանություն, դիվերսիֆիկացման գործընթացներին։ Միևնույն ժամանակ, գործընկերոջ ընտրությունը հարցեր է առաջացնում շատ դիտորդների մոտ։ Իրանը գտնվում է խիստ միջազգային պատժամիջոցների տակ, որոնք տեսականորեն կարող են բարդացնել ենթակառուցվածքներում ցանկացած խոշորածավալ ներդրումները։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանն ինքնին պրագմատիկ դիրքորոշում ունի։ Ղարաբաղյան հակամարտության հետևանքների պատճառով Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմանների փակ լինելու և այդ հարցում Բաքվի հետ Անկարայի անսասան համերաշխության պատճառով երկիրը քիչ տարբերակներ ունի։ Հարևան Վրաստանի հետ միասին Իրանն է մնում արտաքին աշխարհին միացող քիչ պատուհաններից մեկը և հուսալի տարածաշրջանային հարևան։

Չնայած այն հանգամանքին, որ իրանական գազի ներմուծումն ավելացնելու որոշումը կայացվել է Ռուսաստանի հետ աճող անհամաձայնությունների ֆոնին, Հայաստանի իշխանությունները կոչ են արել չմեկնաբանել դսա որպես Մոսկվային ուղղված ուղերձ։

Չնայած ՀՀ իշխանությունները դեռևս պնդում են, որ ռուսական գազի գների հնարավոր բարձրացման վերաբերյալ մտահոգություններ չկան, բայց տեղական փորձագիտական և քաղաքական շրջանակները նման սցենարը խիստ հավանական են համարում։ Կան նույնիսկ մտահոգություններ, որ Մոսկվան կարող է կտրուկ բարձրացնել սակագները արդեն այս ձմռանը Երևանի վրա քաղաքական ճնշումը մեծացնելու համար։ Այս մտահոգությունները անհիմն չեն։ Արևմուտքի հետ Հայաստանի մերձեցմանը և եվրոպական ինտեգրման քաղաքականության ամրապնդմանը ի պատասխան, Ռուսաստանը մի քանի ամիս է, ինչ արգելափակել է հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքի ներմուծումը։ Մոսկվան փաստացի պահանջում է մինչև դեկտեմբեր որոշում կայացնել Հայաստանի աշխարհաքաղաքական վեկտորի՝ ԵԱՏՄ–ի կամ ԵՄ-ի վերաբերյալ։ Հայաստանի բազմավեկտոր մոտեցումը անընդունելի է Ռուսաստանի համար, բայց Երևանը չի շտապում այդ հարցը պարտադրել։ ՀՀ իշխանությունները հստակեցրել են, որ միությունների միջև ընտրությունը կկատարվի հանրաքվեով միայն այն դեպքում, եթե ԵՄ-ին միանալու հեռանկարը լիովին պարզ դառնա։

2009 թվականին գործարկված Իրան-Հայաստան գազատարը ներկայումս գործում է իր լիարժեք հզորությունից շատ ցածր: Դրա հզորությունը տարեկան մոտ երկու միլիարդ խորանարդ մետր է, սակայն գազատարի հայկական հատվածը պատկանում է «Գազպրոմ Արմենիա»–յին՝ ռուսական «Գազպրոմ» ընկերության դուստր ընկերությանը, որը ոչ միայն մենաշնորհ ունի Հայաստան ռուսական գազի ներմուծման հարցում, այլ նաև տիրապետում է երկրի ներսում գտնվող ամբողջ բաշխման ցանցին: Ավելին, գազի ներմուծման ավելացումը բարտերային համակարգով (գազի մեկ խորանարդ մետրի դիմաց 3 կՎտ/ժ էլեկտրաէներգիա) անհնար է առանց երրորդ 400 կՎ բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծի շահագործման հանձնման: Դրա կառուցումը սկսվել է 2006 թվականին և դարձել է իսկապես երկարատև նախագիծ: Հայաստանի իշխանությունները հույս են հայտնում, որ աշխատանքները կավարտվեն մինչև 2026 թվականի վերջը։

Եթե էլեկտրահաղորդման գծի նախագիծը հաջողությամբ ավարտվի, կառավարությունը գնահատել է, որ Հայաստանը կկարողանա տարեկան մինչև 1 միլիարդ խորանարդ մետր գազ ստանալ Իրանից։ Սակայն, թե որքանով դա գործնականում կնվազեցնի Ռուսաստանից կախվածությունը, դեռևս պարզ չէ։ Փաստն այն է, որ այդ ծավալների մեծ մասը չի մատակարարվի ներքին շուկա, այլ կօգտագործվի Իրան արտահանման էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար։

dw.com-ի հետ հարցազրույցում Իրանի փորձագետ Գեորգի Միրզաբեկյանը նշել է, որ Իրանն ինքն էլ լուրջ խնդիրներ ունի գազի ներքին բաշխման հետ կապված: «Ձմռանը Թեհրանը պարբերաբար վառելիքի պակասի է բախվում ցուրտ հյուսիսային նահանգներում (մինչդեռ արտադրությունը տեղի է ունենում հարավում), երբեմն ստիպված լինելով դիմել Թուրքմենստանից ներմուծմանը: Հետևաբար, Իրանի կարողությունը ձմեռային պիկային սպառման ընթացքում ավելացնել գազի արտահանումը մնում է կասկածելի», - բացատրել է փորձագետը։

Գնի գործոնը նույնպես չի կարելի անտեսել: Ներկայումս Հայաստանը սահմանին ռուսական գազ է գնում մոտավորապես 177 դոլար զեղչված գնով հազար խորանարդ մետրի համար: Իրանական գազը, ինչպես նշել է Միրզաբեկյանը, միջազգային շուկաներում ավելի թանկ է, և դրա կալորիականությունը, միջինում, 8%-ով ցածր է ռուսական գազից: «Հետևաբար, նոր համաձայնագրում գնային պայմանները որոշիչ կլինեն, չնայած դրանք կարող են մեղմվել քաղաքական համաձայնագրերով», - կարծիք է հայտնել նա:

dw.com-ի հետ հարցազրույցում հայ տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը մատնանշել է ուղիղ ներմուծման երկու հիմնական խոչընդոտ՝ սակագնային տարբերությունները և ֆինանսական սահմանափակումները: Նա պնդել է, որ եթե Երևանը որոշի գազ գնել ներքին կարիքների համար, ապա անհրաժեշտ կլինի նոր համաձայնագիր, որտեղ հիմնական հարցը կլինի վառելիքի արժեքը։ «Իրանը ավանդաբար արտահանման համար հենվում է բորսայական գնագոյացման վրա, և ներկայումս միջազգային շուկաներում գազը վաճառվում է 400-500 դոլարի սահմաններում հազար խորանարդ մետրի համար։ Սա մի քանի անգամ ավելի բարձր է, քան Ռուսաստանից մատակարարվողի արժեքը՝ 177 դոլար», - բացատրել է փորձագետը։

Ավելին, Պարսյանը մատնանշում է լուրջ տեխնիկական խոչընդոտ. «Ներմուծման համար վճարումներ կատարելը կարող է մարտահրավեր լինել Հայաստանի համար, քանի որ իրանական բանկերը և նավթագազային ընկերությունները գտնվում են խիստ միջազգային պատժամիջոցների տակ»։

Վճարումների և նոր ուղղակի պայմանագրերի կնքման հետ կապված իրավիճակը կարող է ավելի բարդանալ վերջին աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների լույսի ներքո։ Օգոստոսի 20-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է Թեհրանի դեմ լայնածավալ տնտեսական պատերազմի մեկնարկի մասին։ Հայաստանի էներգետիկ համագործակցությունը բարտերայինից դուրս ընդլայնելու հեռանկարը լի է աննախադեպ ռիսկերով Երևանի համար։

Մասնագետները կարծում են, որ Թեհրանի հետ բանակցությունների ինտենսիվացումը Երևանի փորձն է ձեռք բերել լրացուցիչ բանակցային խաղաքարտեր Մոսկվայի հետ երկխոսության մեջ: «Գազպրոմի» գերիշխող դիրքը հայկական շուկայում կպահպանվի մոտ ապագայում, սակայն կենսունակ և ընդլայնելի այլընտրանքի առկայությունը Երևանին տալիս է ավելի մեծ ճկունություն և նվազեցնում է «գազային փականի» միջոցով հանկարծակի քաղաքական ճնշման ռիսկը:

Արևմուտքի հետ մերձեցման և Մոսկվայի հետ լարվածության ֆոնին Երևանի էներգետիկ ոլորտի դիվերսիֆիկացման փորձերը, որոշ փորձագետներ ընկալում են որպես երկրի ներքին դիմադրողականության բարձրացմանն ուղղված քայլ: «Իրանից գազի ներմուծման ընդլայնման հեռանկարը, առաջին հերթին, ազգային էներգետիկ անվտանգության ամրապնդման հաղթաթուղթ է, այլ ոչ թե Ռուսաստանի դեմ օգտագործվող գործիք, - նշել է Սուրեն Պարսյանը,–մատակարարումների դիվերսիֆիկացումը նվազեցնում է մեկ աղբյուրից կախվածության ռիսկը ցանկացած փոքր տնտեսության համար և ամրապնդում է նրա բանակցային դիրքը»:

Միևնույն ժամանակ, նա կոչ է արել հաշվի առնել այն, որ երկրի գազային ենթակառուցվածքները մնում են ռուսական «Գազպրոմի» վերահսկողության տակ, ուստի միայն Իրանից ներմուծման ավելացումը պարտադիր չէ, որ նշանակի շուկայի լիարժեք դիվերսիֆիկացում:

«Ժողովրդավարության և անվտանգության տարածաշրջանային կենտրոնի» ղեկավար հայ քաղաքագետը dw.com-ին տված հարցազրույցում նշել է, որ Իրանի գործերում Հայաստանի ներգրավվածության աճը «քաղաքական խաղաքարտը» խաղարկելու փորձ չէ, այլ հնարավոր ճգնաժամերի անհրաժեշտ նախապատրաստություն։ «Ես սա չէի անվանի հաղթաթուղթ, այլ արտակարգ իրավիճակի սցենարին նախապատրաստվելու փորձ», - ընդգծել է փորձագետը հավելելով, որ ռուսական գազի մատակարարումների վրա ուժեղ լծակների բացակայության պայմաններում Հայաստանի իշխանությունները դիտարկում են իրանական տարբերակը որպես հնարավոր ճնշումը մեղմելու միջոց։ Նույնիսկ եթե լավատեսական սցենարը իրականանա, օրինակ Իրանի կողմից մատակարարվող գազի ծավալը կրկնապատկվի, Հայաստանը, նրա կարծիքով, չի կարողանա ամբողջությամբ վերացնել իր խոցելիությունը։ «Էներգետիկ ոլորտը, մասնավորապես գազի ոլորտը, ամենադժվարն է Ռուսաստանից կախվածությունը նվազեցնելու առումով, - բացատրել է քաղաքագետը,–նույնիսկ եթե հաշվի առնենք Եվրամիության կամ արևմտյան գործընկերների հնարավոր աջակցությունը, գազի մատակարարումները, թերևս, միակ ոլորտն են, որտեղ Հայաստանը սուր կերպով զուրկ է կարճաժամկետ և միջնաժամկետ լուծումներից»։