Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … պատի ժամացույց
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ժամացույցներն իրավամբ համարվում են մարդկության ամենակարևոր գյուտերից մեկը: Նրանց պատմությունը այնքան հին է, որքան աշխարհը։ Մեր նախնիները որպես ժամացույց օգտագործել են արևը, աստղերը, ջուրը, ավազը և նույնիսկ կրակը: Սակայն առաջին պատի ժամացույցների պատմությունը սկսվել է Անգլիայում 16-րդ դարում: Տանը դրվող առաջին ժամացույցները եղել են հատակի ժամացույցներ՝ ծանր լինելու պատճառով: Դրանք այնքան զանգվածային ու ծանր էին, որ անհնար էր կախել պատից։ Օգտագործվող նյութը թանկարժեք փայտ էր։ Ժամացույցը զարդարվում էր խորաքանդակներով, փորագրություններով և նույնիսկ քանդակներով։
Ենթադրվում է, որ պատի ժամացույցների նախատիպը աշտարակի ժամացույցն է: Զարգացման նոր քայլը անգլիական արհեստանոցներում լյուցերնային պատի ժամացույցների հայտնվելն է: Կա այդ անվան ծագման երկու տարբերակ. կամ դրա վրա ազդել է ժամացույցի ձևը, որը հիշեցնում է մոմի լապտեր, կամ այն առաջացել է անգլերեն «լակտեն» բառից՝ արույր: Նման ժամացույցն առանձնանում էր իր զանգվածայնությամբ և պատրաստված էր երկաթից, բրոնզից կամ արույրից։ Մինչև տասնյոթերորդ դարի վերջը պատի ժամացույցի մեխանիզմը ներառում էր ընդամենը ժամաչափ: Հետո հայտնվել է զանգը։ 17-րդ դարի երկրորդ կեսին երկթև հավասարակշռությամբ պտտվող մեխանիզմը փոխարինվել է ճոճանակով։ Չնայած ժամացույցի աշխատանքի համար պահանջվող զանգվածին և կշիռներին, այն կարելի էր տեղադրել սեղանի վրա օգտագործելով հատուկ ոտքերը: 18-րդ դարի վերջում թանկարժեք քարեր սկսեցին տեղադրվել մեխանիզմում: Մաթեմատիկոս Ֆատիո դե Դյուիլյեն եկել էր այն եզրակացության, որ ադամանդային շաղափման մեթոդով հնարավոր է գրեթե կատարյալ ուղիղ անցքեր ստեղծել սուտակի վրա, որոնք օգտագործվել են որպես առանցքակալներ: Նման ժամացույցներն առանձնանում էին իրենց որակով և ամրությամբ։ Դրանք առաջին անգամ ցուցադրվել են 1705 թվականին Թագավորական ընկերությունում:
Գրեթե նույն ժամանակ, ինչ Անգլիայում, 16-րդ դարում Գերմանիայում հայտնվել են ափսե ժամացույցներ: Նրանք իրենց անունը ձեռք են բերել թվատախտակի ափսեին նմանության շնորհիվ։ Միայն հարուստ մարդիկ կարող էին իրենց թույլ տալ նման իր, բայց այնուամենայնիվ այդ ժամացույցները լայն տարածում են գտել։ Դրանց մեխանիզմն ուներ շպինդելային մեկնարկ և կարճ ճոճանակ: Կառուցվածքը տարբերվում էր անգլիական ժամացույցներից։ Չկային ոչ վառ զարդեր, ոչ ծաղիկներ, ոչ թռչուններ: Ժամացույցները հաճախ պատրաստում էին գոթական ամրոցների, աշտարակների, գանգերի և խաչելությունների տեսքով, իսկ թվատախտակի վրա պատկերված էր լինում Մահվան կերպարը:
Գերմանիան նաև հայտնի կկու ժամացույցի ծննդավայրն է։ Դրա առաջին գյուտարարների անունները չեն պահպանվել, սակայն կա լեգենդ, որ նրանք վանականներ են եղել։ Շվացվալդը, այն շրջանը, որտեղ ծագել է կկու ժամացույցը, բնակեցված էր բարի կաթոլիկներով, այլ ոչ թե մռայլ լյութերականներով: 18-րդ դարի Ֆրանսիան էլ Եվրոպային նվիրել է կոնսոլային ժամացույցը զսպանակով: Փայտե կոնսոլը ժամացույցի անբաժանելի մասն էր, դեկորատիվ ոճը։ Նման ժամացույցը կարելի էր ոչ միայն պատից կախել, այլ նաև դնել սեղանին։ Անգլիայից, Գերմանիայից և Ֆրանսիայից էլ ժամացույցների նորաձևությունը տարածվել է ամբողջ Եվրոպայում: Պատի ժամացույցները Ռուսաստան տարվել են Պետրոս I-ի օրոք, և շուտով ռուս վարպետներն իրենք են յուրացրել դրանց արտադրությունը:
Պատի ժամացույցների ամենատարածված, բայց միևնույն ժամանակ, ավելի ուշ տեսակներից է եղել «պենդելովկան»՝ ճոճանակային ժամացույցը, որոնք արտադրվել էն Ավստրիայում 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին:
Կ.Խաչիկյան
