Թորոս Կորկմազ. Կովկասում աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները կազդեն նաև քրդական հարցի վրա

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 19 Հուլիս, 2026 9:12

Կովկասում ուժերի հավասարակշռությունը խորը փոփոխությունների է ենթարկվում: Եվ մինչ Հայաստանը վերանայում է իր երկարատև անվտանգության քաղաքականությունը, որը կողմնորոշված է դեպի Ռուսաստան, երկիրը ձգտում է ավելի սերտ կապեր հաստատել Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների հետ: Քաղաքագետ Թորոս Կորկմազը կարծում է, որ այս տեղաշարժը պայմանավորված է Ռուսաստանի դիրքորոշմամբ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ժամանակ և նոր աշխարհաքաղաքական իրողություններով: anf-news.com-ի հետ հարցազրույցում նա կիսվել է իր տեսակետներով այն մասին, թե ինչպես կարող են այս փոփոխությունները ազդել Թուրքիայի, Ադրբեջանի և քրդական հարցի վրա: Կորկմազը կարծում է, որ Ռուսաստանի ազդեցության նվազումը որոշիչ գործոն է եղել Կովկասում վերջին փոխակերպումների համար, և 2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմը շրջադարձային պահ էր: Նա կարծում է, որ քանի որ Ռուսաստանը չկարողացավ արդարացնել Հայաստանի սպասելիքները այդ լարված ժամանակահատվածում, Ադրբեջանը կարողացավ վերահսկողություն հաստատել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ։ Սա էլ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությանը դրդեց հրաժարվել իր նախկին արտաքին քաղաքականությունից և դիվերսիֆիկացնել իր հարաբերությունները Եվրամիության, Միացյալ Նահանգների և այլ արևմտյան դերակատարների հետ։

Կորկմազը հավելել է, որ Փաշինյանի վերընտրության հաղթանակը ցույց տվեց հանրային աջակցությունը այդ քաղաքական ռազմավարությանը։ Նա նշել է, որ Ուկրաինայի հետ երկարատև հակամարտությունը նույնպես ազդել է Կովկասում Մոսկվայի դիրքորոշման վրա: «Ռուսաստանը ստիպված է զգալի ուշադրություն և ռեսուրսներ հատկացնել ուկրաինական ճակատին։ Արդյունքում, նրա ազդեցությունը Կովկասում նվազել է»,– ասել է նա։

Զրուցակիցը նաև ասել է, որ այս ժամանակահատվածում Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև զարգացած հարաբերությունները որոշվել են փոխադարձ ռազմավարական նկատառումներով. «Ռուս-ուկրաինական բախումների սկզբում Մոսկվան ցանկանում էր, որ Անկարան ավելի զուսպ դիրքորոշում ընդունի: Ի վերջո, Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է և Արևմտյան դաշինքի մաս: Ռուսաստանը մեծ նշանակություն էր տալիս այն բանին, որ Թուրքիան չաջակցի Կիևին և չդառնա ուղղակի անվտանգության սպառնալիք: Այդ պատճառով էլ Մոսկվան մեծապես խուսափում էր մեկնաբանել Թուրքիայի կողմից Ադրբեջանին ցուցաբերած աջակցությունը հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ:

Փաշինյանի վերընտրությունը նաև հստակ ազդանշան է այն մասին, որ Հայաստանը մտադիր է շարունակել կապերը ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ: Սա, իր հերթին, բացել է դուռը դեպի նոր ժամանակաշրջան, որտեղ արևմտյան խաղացողները, հավանաբար, ավելի մեծ դեր կխաղան Կովկասում: Գնահատելով Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ներկայիս ուղղությունը Կորկմազը նշել է, որ երկիրն ավելի ու ավելի է առաջնահերթություն տալիս հարաբերությունների կարգավորմանը և խաղաղությանը անվտանգության հետ կապված մտահոգությունների և ուժերի փոփոխվող հավասարակշռության պատճառով. «Հայաստանը հոգնել է պատերազմից և ցանկանում է խաղաղություն։ Միևնույն ժամանակ, տեսանելի է, որ Թուրքիայի և Իսրայելի կողմից աջակցվող Ադրբեջանը զգալիորեն ուժեղացել է։ Կան լուրջ մտահոգություններ, որ եթե այսօր բռնկվի ևս մեկ զինված հակամարտություն, ապա Ադրբեջանը կհաղթի և Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը կարող է վտանգվել։

Հայաստանը սկսել է դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին քաղաքականությունը։ Տարածաշրջանում Եվրամիությանը և Միացյալ Նահանգներին ներգրավելով Հայաստանը հույս ունի մեծացնել ճնշումը և՛ Ադրբեջանի, և՛ Թուրքիայի վրա նրանց մղելով դեպի խաղաղ կարգավորում։ Փաշինյանի կառավարությունը ձգտում է փոխհատուցել անվտանգության վակուումը ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ կապերը ամրապնդելով։

Սակայն Կորկմազը համաձայն չէ այն մտքի հետ, որ Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում ավարտվել է։ Նա նշել է, որ Հայաստանը շարունակում է պահպանել ամուր կապեր Մոսկվայի հետ. «Սխալ կլինի ասել, որ Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում սպառվել է։ Նախևառաջ, Երևանը տնտեսապես է կախված Մոսկվայից։ Նրա բնական գազի մեծ մասը գալիս է Ռուսաստանից։ Ավելին, շատ հայեր են ապրում և աշխատում Ռուսաստանում, և այդ սփյուռքը երկրին ապահովում է զգալի արտարժույթային եկամուտ։ Ռուսաստանը նաև ռազմական ներկայություն ունի Հայաստանում, որտեղ դեռևս պահպանում է ռազմական բազա։

Հայաստանի կառավարությունը չի ցանկանում անվտանգության համար հույսը դնել միայն Արևմուտքի վրա։ Ռուսաստանի հետ կապերը լիովին խզելու փոխարեն Փաշինյանը ձգտում է դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին քաղաքականությունը։ Նրա կառավարության հայտարարությունը, որ երկիրը չի դուրս գա Եվրասիական տնտեսական միությունից, հաստատում է այդ թեզը։ Այսպիսով, Հայաստանի ներկայիս ուղղությունը Ռուսաստանից անջատվելը չէ, այլ ավելի հավասարակշռված արտաքին քաղաքականության վարելը։ Հայաստանում դեռևս կա ուժեղ ռուսամետ ընդդիմություն, ռուսական ազդեցության անհետացման գաղափարը անիրատեսական է։ Չնայած Փաշինյանը հաղթել է, բայց նա ասել է, որ ինքը չունի այն աջակցության մակարդակը, որիհույսն ուներ:

Մեկնաբանելով Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման տարածաշրջանային հետևանքները Կորկմազն ասել է, որ դիվանագիտական առաջընթացը կարող է հանգեցնել սահմանային անցակետերի բացմանը և երկաթուղային կապերի վերականգնմանը:

Նշենք, որ վերջին 15 տարիների ընթացքում քրդական շարժումը զգալի առաջընթաց է գրանցել: «Եթե սահմանները բացվեն, դա կօգնի մարդկանց ավելի լավ ճանաչել միմյանց: Մասնավորապես, ժողովրդավարական քրդական շարժումը վերջին 15 տարիների ընթացքում զգալի առաջընթաց է գրանցել Հայկական հարցի լուծման գործում: Դրա օրինակներից մեկը քաղաքական գործիչ Սեբահաթ Թունջելի կողմից 2013 թվականին ներկայացված խորհրդարանական առաջարկն էր, որին հաջորդեցին Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության (HDP) գործիչների հայտարարությունները: Տարածաշրջանի քրդական բնակչության զգալի մասը համակրանքով է վերաբերվում հայերին: Սա կարող է դրական հիմք հանդիսանալ երկու ժողովուրդների միջև երկխոսության և շփումների ընդլայնման համար»,– ասել է նա։

Կորկմազը նաև անդրադարձել է Հայաստանի ներքին փոփոխություններին նշելով, որ երկրի ներկայիս կառավարությունն ավելի լիբերալ մոտեցում է ցուցաբերում փոքրամասնությունների իրավունքների նկատմամբ, քան նախորդները: «Չնայած ազգային փոքրամասնությունների փոքր թվին, Փաշինյանի կառավարությունը նրանց համար ստեղծել է ավելի շատ հնարավորություններ պահպանելու իրենց ինքնությունը և զարգացնելու մշակութային իրավունքները։ Դա արտացոլում է Փաշինյանի ավելի լիբերալ, ժողովրդավարական քաղաքական ռազմավարությունը։ Եթե Թուրքիայի հետ հարաբերությունները կարգավորելու փորձը դրական արդյունքներ տա, ապա դրա ազդեցությունը կտարածվի տնտեսությունից այն կողմ՝ նաև մշակութային կյանքի վրա։

Ժողովուրդների միջև շփումների ընդլայնումը կարող է նպաստել մշակութային փոխանակմանը, ամրապնդել բազմակարծությունը և, ի վերջո, նվազեցնել փոխադարձ անվստահությունը։

Կորկմազը նաև հավելել է, որ Հայաստանի անվտանգության վերաբերյալ մտահոգությունները չեն վերանա, նույնիսկ եթե կարգավորման գործընթացը առաջ շարժվի, քանի որ Ադրբեջանն ու Թուրքիան այս հարցին մոտենում են ավելի պրագմատիկ տեսանկյունից: «Երևանը այս գործընթացը դիտարկում է հիմնականում որպես երկարատև խաղաղության և անվտանգության որոնում հասկանալով մեկ այլ պատերազմի հետևանքները։ Մյուս կողմից, Թուրքիան և Ադրբեջանը, կարծես, ավելի պրագմատիկորեն են մոտենում հարցին և դիտարկում այն իրենց սեփական աշխարհաքաղաքական շահերի պրիզմայով։ Հետևաբար, նույնիսկ եթե կարգավորումը շարունակվի, սխալ կլինի պնդել, որ Հայաստանի անվտանգության հետ կապված մտահոգությունները վերացել են»,– ասել է նա։

Թորոս Քորքմազը նաև քննադատել է թուրքական կառավարության մոտեցումը եզրակացնելով, որ «պաշտոնական պետական գաղափարախոսությունը և իշխող քաղաքական բլոկը այս հարցին մոտենում են այլ տեսանկյունից»։ Դևլեթ Բահչելին վերջերս Զանգեզուրի միջանցքը որակել է որպես «թուրանական» և սա միայն մեկ օրինակ է։ Պանթյուրքիզմը մնում է այն գաղափարախոսական հոսանքներից մեկը, որը շարունակում է ազդել թուրքական պետական ավանդույթի վրա, և դրա հետքերը տեսանելի են այսօրվա իշխող բլոկի գործունեության մեջ։ Այս պատճառով էլ զրուցակիցը կարծում է, որ որոշ շրջանակներ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորումը դիտարկում են թուրանիզմի հետ կապված ավելի լայն աշխարհաքաղաքական նպատակների պրիզմայով։