«Իրական Հայաստանի վերջը». ի՞նչ է թաքնված Բաքվի «խաղաղության» նախաձեռնության հետևում
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հնարավոր խաղաղության համաձայնագրի նախապատրաստման նախաշեմին ավելի ու ավելի շատ են հնչում ձայներ այն մասին, որ Երևանը զիջումների է գնում, որոնք կարող են վտանգել հայկական պետականության գոյությունը։
Քաղաքագետ Մաքսիմ Վասկովն է վերլուծել ադրբեջանական հռետորաբանությունը և եզրակացրել, որ խաղաղության մասին խոսակցությունների հետևում թաքնված է ժողովրդագրական ճնշման երկարաժամկետ ռազմավարություն, որը, ի վերջո, կարող է հանգեցնել Հայաստանի անհետացմանը որպես անկախ պետություն, գրում է realtribune.ru–ն։
Ապրել հարևանի խաղաղ, նույնիսկ եթե նա արյունալի և խնդրահարույց պատմություն ունի, լավ է։ Ավելի վատ է, երբ խաղաղություն չկա։ Բայց Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության մասին խոսելիս առաջին հարցը, որը պետք է տալ, հետևյալն է. ո՞ւմ պայմաններով է խաղաղություն հաստատվելու, և ի՞նչ իրական օգուտներ ու ծախսեր է այն բերելու։
Անմիջապես ուշադրություն է գրավում Հայաստանի ղեկավարության դիրքորոշմանը։ Գրեթե բոլոր ելույթներում նա հայտարարում է Հայաստանի համար բարենպաստ պայմանների ստեղծման մասին տարածաշրջանային անվտանգության և տնտեսական բարգավաճման հարցերում։ Նրանց տեսանկյունից, Հայաստանի կողմից Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար տհաճ պատմական դիսկուրսի մերժումը, ինչպես նաև հայ ժողովրդի դեմ «կոլեկտիվ թուրքերի» կողմից բազմիցս իրականացված ցեղասպանությունների զոհերի հիշատակի մերժումը խաղաղության համար վճարվող անհրաժեշտ գին է։ Ավելին, դրա գինն է Արցախը որպես հայկական չճանաչելը և դրա վերջնական ոչնչացումը, Բաքվի կողմից իրենը համարվող հայկական տարածքներից հրաժարվելը, Հայաստանի պատմությունը ժխտող հայեցակարգի մշակումը և դրա փոխարեն «իրական Հայաստանի» քաղաքական հայեցակարգի ստեղծումը։ Այս ամենը արդարացված է, քանի որ այն պետք է վերջնական խաղաղություն և կայունություն բերի Հայաստանի համար։
Հատկանշական է այն, որ Երևանի արտաքին քաղաքականության դիրքորոշումը մի շարք կարևոր առումներով համընկնում է Ադրբեջանի ղեկավարության գաղափարախոսության և քաղաքականության հետ։ Սակայն բոլորը ապագան տարբեր կերպ են տեսնում։ Ինչպես ասում են երկու մարդ նայում են ջրափոսի մեջ. մեկը տեսնում է ջրափոս, իսկ մյուսը աստղերը։ Իշխող վերնախավի կողմնակիցները, երբ փախչեն Ռուսաստանի լծից, պատկերացնում են բարգավաճ եվրոպական դրախտ, Եվրամիության և լիբերալ քաղաքակրթության եզակի կղզի թուրանական բարբարոսության ծովում։ Նրանք պատկերացնում են, որ Հայաստանը կապրի բարգավաճ և խաղաղ կյանքով ԵՄ-ի և ՆԱՏՕ-ի պաշտպանության ներքո։
Ադրբեջանում իրավիճակը բոլորովին այլ կերպ է ընկալվում։ Առաջին փուլում նրանք պատկերացնում են Բաքվի կողմից լիովին վերահսկվող, «ադրբեջանցի զոհերին» փոխհատուցում վճարող, «ադրբեջանցիների դեմ պատմական հանցագործությունների համար» նվաստացած Հայաստան։ Երկրորդ փուլում, հասնելով ադրբեջանցի փախստականների և նրանց սերունդների վերաբնակեցմանը և հաշվի առնելով ծնելիության մակարդակը, Հայաստանի ամբողջական գրավում, և Արևմտյան Ադրբեջանի ծավալում։ Այս առումով հետաքրքիր է դիտարկել կառավարամետ ադրբեջանցի փորձագետների արտահայտած կարծիքները։ Օրինակ Ադրբեջանի Միջազգային հարաբերությունների վերլուծության կենտրոնի առաջատար խորհրդական Մաթին Մամեդալիին իր բավականին ծավալուն հոդվածում գրում է այն փաստի դրական նշանակության մասին, որը, իր կարծիքով, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղություն է մոտենում։ Նա հիշատակում է 2021 թվականին ի հայտ եկած նոր աշխարհաքաղաքական իրողությունները, որոնք հանգեցրին Արցախի պարտությանը, դրա հետագա կլանմանը և հայ բնակչության էթնիկ զտմանը, ինչպես նաև պաշտոնական Երևանի կողմից Ադրբեջանի համար դրական քաղաքականության ձևավորմանը։ Ըստ էության, այդս քաղաքականությունը հանգեցրել է ադրբեջանական բոլոր պայմանների, այդ թվում հայերի զղջման աստիճանական ընդունմանը։ Ադրբեջանցի հեղինակը մտահոգված է հայկական ընդդիմության դիրքորոշմամբ, որը դավանում է «պատմական Հայաստանի» գաղափարախոսությունը։ Մասնավորապես, նա մեջբերում է ընդդիմադիր պատգամավոր Գառնիկ Դանիելյանի ելույթները, ով պահանջում է ազատ արձակել Ադրբեջանում պահվող և ադրբեջանական «արդարադատության» սպանդի ենթարկված Արցախի ռազմական և քաղաքական առաջնորդներին։
Մեջբերենք ադրբեջանական հռետորաբանության ավանդական սպառնալիքները Հայաստանի նկատմամբ, որոնք հիմնված են հաղթանակած պատերազմում ուժի դիրքորոշման և բազմիցս հրապարակային նվաստացումների վրա, որոնց Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևն է անձամբ ենթարկել Նիկոլ Փաշինյանին և ամբողջ Հայաստանին։
«Ադրբեջանի ղեկավարությունը գիտակցում է, որ երկարաժամկետ խաղաղության հասնել հնարավոր չէ միայն իրավական միջոցներով. նաև պահանջվում է շարունակական քաղաքական երկխոսություն և փոխադարձ վստահության աստիճանական ամրապնդում։ Միևնույն ժամանակ, Ադրբեջանի զսպվածությունն էլ ունի իր սահմանները։ Եթե Հայաստանի իշխանությունները չկարողանան արդյունավետորեն ճնշել ընդդիմության անհիմն և ոչ կառուցողական հռետորաբանությունը, խաղաղության գործընթացը լրջորեն կխաթարվի... Հետևաբար, որոշ հայտարարություններ կարող են ընկալվել որպես որոշակի նպատակին ուղղված պոպուլիստական հռետորաբանություն»։
Եվ մեջբերենք նաև հայերին ուղղված հրահանգները, թե ինչպես, ըստ Ադրբեջանի, պետք է ամեն ինչ արվի.
«ՀՀ ղեկավարության կողմից «վերադարձի հայեցակարգին» աջակցությունը՝ միջազգային իրավական հաստատությունների և արտաքին ուժային կենտրոնների աջակցությամբ, կարևոր դեր կխաղա խաղաղության բանակցություններում և տարածաշրջանային կայունության պահպանման գործում հետընտրական շրջանում։ Այս մոտեցումը հիմնված է վերադարձի վրա, ինչպես ամրագրված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում, Փախստականների կարգավիճակի մասին կոնվենցիայում և այլ կարևոր միջազգային փաստաթղթերում։ Վերադարձի գործընթացը պետք է վերականգնի մինչև էթնիկ զտումները արևմտյան ադրբեջանցիների բնակեցման ձևը։ Այս սկզբունքից ցանկացած շեղում կարող է տեղի ունենալ միայն շահագրգիռ անձանց կամքի ազատ արտահայտման և համաձայնության միջոցով։ Ժամանակակից Հայաստանի տարածքից վտարված բոլոր ադրբեջանցիները և նրանց սերունդները իրավունք ունեն վերադառնալու իրենց հայրենիք»։
Իսկ ի՞նչ կասեք հայ փախստականների և նրանց սերունդների իրավունքների մասին։ Անմիջապես նշենք. խոսք չկա Ադրբեջանից արտաքսված հայերին, օրինակ Բաքու կամ Սումգայիթ վերադարձնելու, ո՛չ էլ ադրբեջանցի ավազակների հանցագործությունները լուծելու, ո՛չ էլ Ադրբեջանում կոտորածներից տուժած հայերի ընտանիքներին փոխհատուցում տրամադրելու մասին։
Ամփոփելով Մաթին Մամադալին կրկին սպառնում է.
«Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության գործընթացի հաջող արդյունքը մեծապես կախված է երկու կողմերի պատասխանատու վարքագծից և կառուցողական մոտեցումից։ Եթե մենք չկարողանանք օգտվել այս պատմական հնարավորությունից, դա կարող է հանգեցնել տարածաշրջանում նոր անվտանգության ռիսկերի առաջացմանը»։
Եկեք սա վերծանենք մեր հասկացողության համաձայն. այսինքն պատերազմ Հայաստանի որպես պետության երաշխավորված ոչնչացմամբ և հայ բնակչության կոտորածով։ Եթե դա տեղի ունենա, ապա դրանից հետո պաշտոնական Երևանի նոր ընկերները Եվրամիությունում, իհարկե, կվրդովվեն և կարտահայտեն իրենց ափսոսանքը առաջարկելով օգնություն հայ փախստականներին։
Այս հռետորաբանությունը բացահայտում է ապագա «ադրբեջանական ոճով խաղաղության» բոլոր բաղադրիչները։ Սա, ըստ էության, այն է, ինչը հիմք կհանդիսանա «իրական Հայաստան» նախագծի իրականացման համար ոչ թե նախագծերում և երազանքներում, այլ գործնականում։ ԵՄ դիրքորոշումը բավականին պարզ կլինի հաշվի առնելով համապատասխան եվրոպական օրենսդրության, քաղաքական և դատական պրակտիկայի ամբողջությունը. փախստականները պետք է վերադառնան վերջնական կարգավորման շրջանակներում: Ես չեմ կարծում, որ սա վերաբերում է հայ փախստականներին և նրանց ժառանգներին, բայց ադրբեջանցի փախստականները անպայման կվերադառնան։
Հաշվի առնելով ադրբեջանական բնակչության ժողովրդագրական բնութագրերը և այն փաստը, որ պաշտոնական Բաքուն հսկայական միջոցներ կներդնի կոնկրետ այդ բնակչության խմբի արագ ժողովրդագրական աճի համար, Ադրբեջանը, ըստ էության, ուրիշ ոչինչ անելու կարիք չի ունենա։
Եկեք մի փոքր զբաղվենք ապագայաբանական ենթադրություններով: Ժողովրդագրությունը ամեն ինչ կանի ինքնուրույն, բանակի փոխարեն: Արագ աճող և ագրեսիվ հայատյաց ադրբեջանական բնակչության ճնշումը անխուսափելի կդարձնի իրենց երկրում ապրող հայերի ճնշող մեծամասնության միգրացիան։
Այնուհետև անցկացվում է հանրաքվե, և ադրբեջանական մեծամասնությունը, որն ունի լիարժեք հայկական քաղաքացիություն, պարզապես քվեարկում է, լիովին ժողովրդավարական ճանապարհով, Եվրամիության լավագույն չափանիշներին համապատասխան, Ադրբեջանին վերամիավորվելու օգտին որպես Արևմտյան Ադրբեջանի տարածաշրջան: Այսքանը: Իսրայելի օրինակը հակառակն է. այնտեղ հրեաները կարողացան նոր պետություն հիմնել նույն տեղում երկու հազար տարվա ցրվածությունից հետո։ Հայերը, սակայն, կկորցնեն իրենց պետությունը, որը վերստեղծվել է ռուսական և խորհրդային պետականության շրջանակներում։ Բայց ես չեմ ուզում հավատալ, որ հենց դա էլ տեղի կունենա։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am
