«ԱՄՆ-ը տնավարի է նայում Հայաստանի և Ադրբեջանի հազվագյուտ մետաղների արդյունահանմանը»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 7 Հուլիս, 2026 10:34

Մայիսի վերջին Հայաստանը և ԱՄՆ-ը ստորագրել են «շրջանակային հուշագիր» հազվագյուտ մետաղների ոլորտում համագործակցության վերաբերյալ։ Միաժամանակ, և դժվար թե դա պատահական լինի, ամերիկյան բիզնեսի հետաքրքրությունը կովկասյան այդ փոքրիկ երկրի մետաղագործական արդյունաբերության նկատմամբ է կտրուկ աճել, գրում է vpoanalytics.com–ը։ Փաստաթղթի համաձայն Երևանն ու Սպիտակ տունը մտադիր են «համատեղ աշխատել կարևորագույն հանքանյութերի կայուն և դիվերսիֆիկացված մատակարարման շղթաներ ստեղծելու ուղղությամբ» և նախատեսում են «ընդլայնել ներդրումները Հայաստանում հազվագյուտ մետաղների արդյունահանման և վերամշակման նախագծերում, ինչպես նաև փոխանցել առաջադեմ տեխնոլոգիաներ այդ ոլորտում տեղական ձեռնարկությունները արդիականացնելու համար»։ ԱՄՆ աջակցությամբ Հայաստանում կստեղծվի «Ազգային երկրաբանական ծառայություն» նոր հանքավայրեր որոնելու համար, չնայած այն հանգամանքին, որ նույն անունով կազմակերպություն է գործում Հայաստանում 1992 թվականից ի վեր:

Արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը հուշագրի ստորագրումը անվանել է «պատմական հնարավորություն» Հայաստանի համար «ինտեգրվելու հազվագյուտ մետաղների գլոբալ մատակարարման շղթաներին, որոնք կարևոր են միկրոչիպերի և բարձր տեխնոլոգիաների արտադրության համար»։

Սա վերաբերում է ԱՄՆ ներդրումներին 2026-2027 թվականներին Հայաստանում հազվագյուտ մետաղների հանքարդյունաբերության մեջ, որոնց պաշարները մեկ քառակուսի կիլոմետրի հաշվով Եվրասիայում ամենաբարձրերից են։ Երկրի ընդերքը հիմնականում պարունակում է ռեկորդային հազվագյուտ մետաղների, մասնավորապես լանթանի, ցերիումի, նեոդիումի, ռենիումի, սելենի, թելուրի և գալիումի մեծ պաշարներ։ Սակայն դրանց արդյունաբերական արտահանումը դեռևս չի սկսվել։ Այս հումքի հիմնական հանքավայրերը հիմնականում գտնվում են պղնձամոլիբդենային և/կամ ոսկու հանքաքարերի բարդ հանքավայրերում։ Օրինակ Թեղուտի հանքավայրը (Լոռու մարզ), բացի իր հիմնական պղնձի և մոլիբդենի պաշարներից, պարունակում է հազվագյուտ մետաղներ՝ լանթան, ցերիում և նեոդիմիում։ Քաջարանի հանքավայրը (Սյունիքի մարզ, երկրի հարավում) Անդրկովկասի խոշորագույններից մեկն է տարբեր հազվագյուտ մետաղների բարձր պարունակությամբ։

Սևանա լճի մոտ գտնվող Սոթքի ոսկու հանքավայրը (Գեղարքունիքի մարզ, Սևանա լճի շրջակայքում) պարունակում է առնվազն 10 տեսակի հազվագյուտ մետաղներ: Ըստ երևույթին, նմանատիպ պաշարներ թե՛ տեսականու, և թե՛ ծավալի առումով, գոյություն ունեն նաև Ադրբեջանի Նախիջևանի ինքնավար մարզի հետ սահմանի մոտ գտնվող մետաղական հանքավայրերում: 2023 թվականի հունիսին հաղորդվել էր, որ Ավանի խոշոր աղի հանքում (Երևան քաղաքի սահմաններում) կիրականացվեն հետագա աշխատանքներ լիթիումի գնահատված պաշարները գնահատելու համար:

Միացյալ Նահանգները Հայաստանի երկրաբանական և հանքարդյունաբերական ներուժը դիտարկում է որպես ոչ այլ ինչ, քան «ռազմավարական ակտիվ», ապրիլի սկզբին հստակորեն հայտարարել էր Երևանում ԱՄՆ դեսպան, փոխդեսպան Էնդրյու Ջոնսոնը: 2025 թվականի սկզբին էլ հաղորդվեց, որ վերջերս Արարատի մոտ բացված ամերիկյան մետաղագործական գործարանը կսկսի գլանված արտադրանքի և ֆեռոհամաձուլվածքների զանգվածային արտադրություն։ Նույն տարածքում 2030-ականների սկզբին նախատեսվում է ԱՄՆ ներդրումներով կառուցել խողովակների, տարբեր լայնական հատվածքների պրոֆիլների և տարաների արտադրության գործարան: Այս ձեռնարկությունները վերահսկվում են հայ-ամերիկյան GTB Steel ընկերության կողմից, որը հայ-ամերիկյան GTB Holdings կորպորացիայի դուստր ձեռնարկությունն է: Ըստ պաշտոնական կայքի ընկերությունը, որն ունի գրասենյակ Երևանում, հիմնադրվել է 2022 թվականին որպես մետալուրգիայի արդյունաբերության մեջ ներդրումներ կատարելու համար դիվերսիֆիկացված հոլդինգային ընկերություն: Դրա կառուցվածքում են ամերիկյան GTB Steel, GTB Tower և GTB Development ընկերությունները:

Բաց աղբյուրներում GTB Holdings-ի կոնկրետ սեփականատերերի մասին տեղեկություններ չկան, սակայն նախնական տվյալներով նրանց պետք է փնտրել ԱՄՆ մետալուրգիական ընկերությունների շրջանում:

Vokrug Kaspiyya հեռագրային ալիքն էլ ուշադրություն է հրավիրել հունիսին Բաքվի էներգետիկ շաբաթվա ընթացքում ամերիկացիների հետ ստորագրված հետաքրքիր փաստաթղթի վրա, որը հայտնի է որպես «Արտադրության և փոխանցման մատակարարումների ապահովում» և «Կարևորագույն հանքանյութերի և հազվագյուտ հողային տարրերի վերամշակում»: «Ինչպես հայտնի է, ամերիկացիները ամբողջ աշխարհում վակուումային եղանակով արդյունահանում են բազմամետաղական հանքանյութեր։

Ադրբեջանում այդ տեսակի հանքանյութի արդյունաբերական արտադրությունը փոքր է, արդյունահանվում է հիմնականում պղինձ և ոսկի։ 2025 թվականին Ադրբեջանը արտահանել է ավելի քան 4800 տոննա պղինձ, սակայն ըստ Anglo Asian Mining-ի կանխատեսման, պղնձի արտադրությունը, ենթադրվում էր, որ կհասնի 6.8 միլիոն տոննայի։ Եվ երբ դա համակցվում է Հայաստանի պղնձի և մոլիբդենի պաշարների հետ, ապա ստեղծվում է տարածաշրջանային փոխազդեցության հետաքրքիր գործոն»,– գրել է հեռագրային ալիքը։

««Վերցրու, թալանիր, յուրացրու, նվաստացրու և ոչնչացրու» տրամաբանությունը, ցավոք, դեռևս կենդանի է Արևմուտքում, և ամերիկացիները կիրառում են այն, այդ թվում Կովկասում, - մեկնաբանել է Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան,– նայեք, ԱՄՆ ներկայացուցիչը ժամանում է Հայաստան, բայց չի ստորագրում որևէ միջազգային պայմանագիր, որը պարտադիր է երկու կողմերի համար, ստորագրվում են որոշ հռչակագրային փաստաթղթեր, բայց միևնույն ժամանակ, ինչպես ասում են, կա հստակ միտում դեպի ռեսուրսների ինտենսիվ օգտագործում հազվագյուտ հողային հանքանյութերի ոլորտներում, որոնցով Միացյալ Նահանգները շատ են հետաքրքրված»։