«ԵՄ «կոպեկները» ընդդեմ իրական կորուստների. ի՞նչ բացահայտեց ֆոն դեր Լեյենի այցը Բաքու և Երևան»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 6 Հուլիս, 2026 9:43

Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը աշխատանքային այցով այցելել է Բաքու, ապա Երևան։ Այս շրջագայության առանձնահատկությունը Բրյուսելի կողմից երկու երկրների նկատմամբ ցուցաբերած հակադիր մոտեցումներն են, եթե Երևանի նկատմամբ հռետորաբանությունը հիմնված է ժողովրդավարական արժեքների ընդհանուր գաղափարի վրա, ապա Բաքվի հետ համագործակցությունը որոշվում է գործնական շահերով, գրում է tass.ru–ն։

ԵՄ-ի համար կայուն վառելիքի մատակարարման ապահովման և նոր տրանսպորտային ուղիների կառուցման խնդիրները շատ ավելի կարևոր են, քան Ադրբեջանի իշխանությունների հետ գաղափարախոսական տարաձայնությունները։ Եվրոպական հանձնաժողովի ղեկավարը հրապարակավ շնորհակալություն է հայտնել Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևին եվրոպական շուկա ուղարկվող վառելիքային և էներգետիկ ռեսուրսների ծավալը մեծացնելու։ Բանակցություններից հետո կողմերը հայտարարել են համատեղ աշխատանքի չորս հիմնական ուղղությունների մասին: Նախ, մեկնարկել է ԵՄ-Ադրբեջանի կապի գործընկերությունը։ Դրա նպատակն է Ադրբեջանը վերածել Տրանսկասպյան (կամ «Միջին») միջանցքի կենտրոնական լոգիստիկ կենտրոնի։ Երկրորդ, այդ համաձայնագիրը ապահովված է հատուկ ֆինանսավորմամբ, ԵՄ-ն հատկացրել է 200 միլիոն եվրո դրամաշնորհային փաթեթ։ Դա կօգտագործվի որպես ֆինանսական լծակ միջազգային բանկերից մինչև 2 միլիարդ եվրո արտոնյալ վարկեր ստանալու համար։ Երրորդ, կողմերը հաստատել են 20 միլիոն եվրոյի «Խաղաղության դիվիդենտներ» նախագիծը, որն ուղղված է Հայաստանի հետ սահմանամերձ տարածքների ականազերծմանը և ձեռներեցության խթանմանը։ Չորրորդ, կողմերը վերահաստատել են իրենց հանձնառությունը ադրբեջանական գազի արտահանումը հետագայում մեծացնելու համար։ Բաքվում ԵՄ գործադիր մարմնի ղեկավարը միտումնավոր խուսափել է վիճելի քաղաքական հարցերի բաց քննարկումից, ինչի արդյունքում նա կոշտ քննադատության է արժանացել Եվրախորհրդարանի պատգամավորները և արևմտյան մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող խմբերի կողմից:

Իսկ Երևան կատարած այցն ուներ հիմնարարապես այլ նպատակ, այն է ցույց տալ քաղաքական աջակցություն Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությանը վերջին խորհրդարանական ընտրություններից հետո։ Սակայն, ավելի լայն համատեքստում, այցը նաև նպատակ ուներ առաջարկել միջոցառումներ Հայաստանի տնտեսության Մոսկվայից կախվածությունը նվազեցնելու համար։ Երևանում Եվրոպական հանձնաժողովի ղեկավարը հայտարարել է Հայաստանի համար աննախադեպ քայլերի մասին։ Բրյուսելը առաջարկել է արտակարգ անմաքս միջոցառումներ մտցնել ԵՄ-ում հայկական արտահանման 80%-ի համար։ Ֆոն դեր Լեյենը նաև հաստատել է 18 միլիոն եվրոյի վերջին տրանշի հատկացումը որպես հունիսին հաստատված 52 միլիոն եվրոյի տնտեսական աջակցության փաթեթի մաս։ Այս միջոցները նախատեսվում է օգտագործել հայկական բիզնեսը եվրոպական չափանիշներին հարմարեցնելու և արտահանման խթանման գործակալություն ստեղծելու համար։ Կողմերը նաև քննարկել են վիզային ռեժիմի հետագա ազատականացման հարցը. Երևանը հույս ունի մինչև 2029 թվականը ԵՄ-ի հետ լիովին անվիզա կարգավիճակի հասնել։ Ավելին, Բրյուսելը խոստացել է տեխնիկական օգնություն և ներդրումներ էներգետիկայի ոլորտը դիվերսիֆիկացնելու և (կրկին) ռուսական ռեսուրսներից կախվածությունը նվազեցնելու համար։

Այս շրջագայության պահը՝ 2026 թվականի հուլիսի սկիզբ, բացատրվում է Հարավային Կովկասում աշխարհաքաղաքական իրավիճակի միաժամանակյա փոփոխությամբ երեք հիմնական ոլորտներում։ Առաջին հերթին անհրաժեշտ է Փաշինյանի ընտրական հաջողության ամրապնդում: Նաև անհրաժեշտ են տնտեսական մանևրներ։ Երևանի քաղաքական շրջադարձը և ՀԱՊԿ-ից փաստացի դուրս գալը համընկել է ԵԱՏՄ շրջանակներում տեխնիկական խնդիրների սրման հետ։ Ավանդական ռուսական շուկայի կորուստը լուրջ հարված է Հայաստանի համար, բայց այդ ճգնաժամը հրահրվել է հենց Երևանի և Բրյուսելի կողմից, և այժմ Եվրամիությունը փորձում է փոխհատուցել այդ քաղաքականության հետևանքները շտապ կերպով մտցնելով անմաքս ռեժիմ։

Կարևոր է նաև խաղաղության համաձայնագրի իրականացումը։ Բաքվում և Երևանում ակտիվություն ցուցաբերելով Եվրոպական հանձնաժողովի ղեկավարը ձգտում է ապահովել Բրյուսելի կարգավիճակը որպես խաղաղության հաստատման և ստեղծվող ենթակառուցվածքների, առաջին հերթին Միջին միջանցքի նախագծի, հիմնական ֆինանսական օպերատոր և հովանավոր։

Այնուամենայնիվ իրական տնտեսական ցուցանիշների առումով Բրյուսելի կողմից հայտարարված օգնության ու առևտրի ծավալները բավականին համեստ են թվում։ Միջին միջանցքով բեռնափոխադրումների ընդհանուր ծավալը 2025 թվականին հասել է ռեկորդային 4.7 միլիոն տոննայի, և նախատեսվում է, որ մինչև 2027 թվականը այն կհասնի տարեկան 10 միլիոն տոննայի։ Սակայն, Համաշխարհային բանկի գնահատականներով, որպեսզի տարածաշրջանը ցամաքային տարանցումից ստանա զգալի եկամուտներ այդ ծավալը պետք է աճի մինչև տարեկան առնվազն 30-40 միլիոն տոննայի։ Ներկայումս կովկասյան ենթակառուցվածքները ֆիզիկապես պատրաստ չեն նման բեռի, իսկ դրանց արդիականացմանն ուղղված ներդրումները բավականին նշանակալի և չեն երաշխավորում վերադարձը։ Նույնիսկ Զանգեզուրի միջանցքի գործարկմամբ (TRIPP նախագիծ), Կասպյան երթուղին դժվար թե կարողանա գնի առումով մրցակցել Ռուսաստանի միջով անցնող Հյուսիսային միջանցքի հետ։

Բրյուսելի կողմից Բաքվին և Երևանին որպես հակամարտության սցենարի այլընտրանք առաջարկվող տրամաբանությունն է կառուցել տրանսպորտային ենթակառուցվածքներ ակնկալելով, որ դա, ի վերջո, զգալի եկամուտներ կապահովի այդ երկրներին։ Սակայն, այդ դիվիդենտները օբյեկտիվորեն համեստ կլինեն։ Դրանք անկարող են փոխարինել Ադրբեջանի նավթից և գազից ստացված եկամուտները կամ Հայաստանի ԵԱՏՄ շրջանակներում Ռուսաստանի հետ առևտրից ստացված հսկայական շահույթը։

Տրանսպորտային մայրուղիների զարգացումից «միլիարդավոր դոլարների օգուտների» մասին բարձրագոչ հայտարարությունները ներկայիս տնտեսական փաստերի արձանագրում չեն, այլ քաղաքական գործիք։