««Հայաստան»–ի փակումը որպես կայսրության ավերակների էպիտաֆիա»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Նույնիսկ «մեծ բարեկամության» սննդային խորհրդանիշներն են պատմություն դառնում, գրում է rosbalt.ru–ն։ Մոսկվայում գտնվող «Armenia» խորհրդանշական խանութ-ռեստորանը փակվում է ավելի քան 70 տարվա գործունեությունից հետո։ Տվերսկայա փողոցի և Տվերսկայա բուլվարի անկյունում գտնվող մանրածախ առևտրի տարածքը կզբաղեցնի սուպերմարկետների ցանց։ Սա պարզապես մայրաքաղաքում նոր վարձակալի մասին ևս մեկ լուր չէ, այլ նշանակալի իրադարձություն, որը շոշափում է պատմական հիշողության, աշխարհաքաղաքական հաշվարկների և մշակութային կորստի շերտերը։ Փաստացի «Armenia»-ի փակումը հաստատում է «ԽՍՀՄ-ի վերջնական փլուզումը»։
Մոսկվայի գլխավոր փողոցում գտնվող խորհրդանշական խանութ-ռեստորանը փոխարինվում է սուպերմարկետների ցանցով, ինչը նշանակում է, որ պրագմատիզմն ու ստանդարտացումը վերջնականապես դուրս են մղում եզակիությունն ու պատմական շարունակականությունը առաջարկելով ստանդարտացված սպառողական փորձառություն։
«Armenia»-ն ավելին էր, քան պարզապես մանրածախ առևտրի կետ։ Այն մագնիս էր, խոհարարական ուխտագնացության վայր մոսկվացիների և մայրաքաղաք այցելողների համար։ Սերունդներ շարունակ խանութը մարմնավորում էր «բարեկամական հանրապետության» կերպարը առաջարկելով ապրանքներ, որոնք խորհրդային պակասի ժամանակ ընկալվում էին որպես էկզոտիկ և շքեղ. կոնյակներ, գինիներ, մրգեր և նրբաճաշակ ապրանքներ, որոնք չկաին սովորական մթերային խանութների դարակներում: «Armenia»-ն դիտվում էր որպես «սոցիալիզմի ցուցափեղկ», որտեղ յուրաքանչյուր հանրապետություն ներկայացնում էր իր լավագույնը ցուցադրելով «անխզելի Միության» ուժն ու հարստությունը:
Դրա փակումը և փոխարինումը ոչ միայն բիզնես նախադեպ է, այլ նաև փոփոխության փոխաբերություն: «Armenia»-ին փոխարինող VkusVill-ը ռուսական նոր իրականության քվինտեսենցիան է՝ կենտրոնացում առողջ սննդի վրա, շեշտադրում տեղական ֆերմերների վրա (չնայած վերապահումներով), և առաջարկների առավելագույն ցանցայինացում և ստանդարտացում: Այն մանրածախ առևտրի մեքենա է, որը չի վաճառում պատմություն, այլ առաջարկում է ֆունկցիոնալություն և հարմարավետություն: Այն չի առաջացնում նոստալգիա, այն բավարարում է սպառողների ներկայիս պահանջները: Եվ անցյալի և ներկայի խորհրդանիշների այս բախման մեջ «Armenia»-ն պարտվեց: Այն չկարողացավ հարմարվել նոր ժամանակներին, շուկայական իրականությանը և, հնարավոր է, քաղաքականությանը:
Այն տեսությունը, որ խանութի փակումը «համառ» Նիկոլ Փաշինյանին պատժելու և Ռուսաստան հայկական արտահանման վրա դրված էմբարգոյի հետևանք է, անհիմն չէ: Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև արտաքին քաղաքական հարաբերությունները վերջին տարիներին դժվար ժամանակներ են ապրում. Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը, մշտական դիվանագիտական լարվածությունը, Երևանի արևմտյան գործընկերների կողմը շրջվելը և ՀԱՊԿ-ին մասնակցելուց փաստացի հրաժարվելը՝ այս ամենը ստեղծել է տնտեսական կապերի սառեցման ֆոն։
Չնայած ուղղակի էմբարգոյի մասին պաշտոնապես լայնածավալ հայտարարություն չի արվել, բայց անուղղակի սահմանափակումները, բարդ լոգիստիկան, բուսասանիտարական վերահսկողության ուժեղացումը և ամենաբարձր մակարդակով քաղաքական կամքի ընդհանուր անկումը կարող են լրջորեն խաթարել Ռուսաստան հայկական ապրանքների առաքման շահութաբերությունը այնպիսի ծավալներով, որոնք կապահովեին նման մեծ, մասնագիտացված խանութի գործունեությունը: «Armenia»-ն պարզապես խանութ չէր, այլ ամբողջ երկրի այցեքարտ, մի տեսակ «ճաշակի դեսպանատուն»: Երբ քաղաքական հարաբերությունները խաթարվում են, նման խորհրդանիշներն առաջինն են տուժում աջակցության բացակայության պատճառով։
Այս իրադարձությունը իսկապես կարելի է անվանել «ԽՍՀՄ վերջնական փլուզման» խորհրդանշական հաստատում։ Պատմության գիրկն են անցնում ոչ միայն անշարժ գույքը, այլ նաև նախկին կայսրության մտային քարտեզին կապված ամբողջական մշակութային շերտեր։ 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին սկսեցին փակվել լեգենդար խանութներ, որոնք մարմնավորում էին «եղբայրական հանրապետություններն ու սոցիալիստական ճամբարի երկրները». «Լայպցիգը»՝ ԳԴՀ ապրանքների խորհրդանիշը իր գործնականությամբ և յուրահատուկ գեղագիտությամբ, «Վանդան»՝ լեհական ապրանքների ներկայացուցիչը, երբեմն ավելի մատչելի և վառ, «Յադրանը»՝ Հարավսլավիայի պատուհանը իր նորաձև հագուստով, կոշիկներով և սուրճով, «Բուխարեստը»՝ ռումինական ցուցափեղկը իր յուրահատուկ ապրանքներով։
Այս խանութները պարզապես մանրածախ առևտրի կետեր չէին. դրանք այդ «մեծ երկրի» աշխարհագրության նշիչներն էին, որտեղ յուրաքանչյուր տարածաշրջան, յուրաքանչյուր միութենական հանրապետություն ուներ իր յուրահատուկ ինքնությունը, իր ներդրումը համատեղ տնտեսական և մշակութային տարածքում։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում դրանց անհետացումը նշան են այն փաստի, որ ժողովուրդների բարեկամությունը, թեև դավանական, իրականում հիմնված էր ամուր տնտեսական և քաղաքական հիմքի վրա։ Երբ այս հիմքը փլուզվում է, ապա անհետանում է նաև այդ խորհրդանիշների անհրաժեշտությունը։
«Armenia»–ի փակումը լրացնում է այս պատմական աղեղը նշանավորելով այն դարաշրջանի ավարտը, երբ պետությունը խրախուսում էր ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև գաստրոնոմիկ միասնությունը նախկին հանրապետությունների միջև: Դրանցից մինչև 2000-ականների սկիզբը գոյատևած քչերը, ընդհանուր առմամբ, վաղուց կորցրել էին իրենց ազգային ինքնությունը վերածվելով սովորական սուպերմարկետների կամ առևտրի կենտրոնների:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am
