ՕՊԵԿ-ը կանգնած է ռազմավարական ընտրության առաջ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Համաշխարհային նավթային համակարգը գտնվում է խորքային վերափոխման փուլում, իսկ ՕՊԵԿ-ի ներսում կուտակվող հակասությունները կարող են դառնալ այնպիսի գործընթացների սկիզբ, որոնք էապես կփոխեն միջազգային շուկայի ուժային հավասարակշռությունը, ընդ որում՝ ոչ միայն նավթի շուկայի։

Իրաքի կառավարության պահանջը՝ վերանայել և բարձրացնել երկրի նավթարդյունահանման քվոտան, առաջին հայացքից կարող է դիտվել որպես անդամ պետության հերթական տնտեսական պահանջ, սակայն իրականում այն արտացոլում է շատ ավելի լայն համակարգային ճգնաժամ, որը տարիներ շարունակ հասունանում է ՕՊԵԿ-ի ներսում։ Բաղդադը փաստացի վիճարկում է այն սկզբունքները, որոնց հիման վրա կազմակերպությունը սահմանում է արդյունահանման սահմանաչափերը, և եթե այդ վեճը վերածվի լիարժեք քաղաքական հակամարտության, ապա դրա հետևանքները կարող են չափազանց ծանր լինել ամբողջ կառույցի համար։

Իրաքի դիրքորոշումն ունի բավականին լուրջ տնտեսական և քաղաքական հիմնավորումներ։ Երկիրը ՕՊԵԿ-ի հիմնադիր անդամներից մեկն է և ներկայում կազմակերպության ներսում երկրորդ խոշոր նավթարդյունահանողն է՝ զիջելով միայն Սաուդյան Արաբիային։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում Իրաքը ստիպված է եղել անցնել մի շարք կործանարար պատերազմների, արտաքին միջամտությունների, միջազգային պատժամիջոցների, ներքին հակամարտությունների և ահաբեկչական սպառնալիքների միջով։ Իրաք-Իրան պատերազմը, Քուվեյթի ներխուժումից հետո սահմանված լայնածավալ պատժամիջոցները, 2003 թվականի ամերիկյան ներխուժումը, հետագա քաղաքական անկայունությունը, ինչպես նաև «Իսլամական պետության» դեմ երկարատև պատերազմը լրջորեն վնասել են երկրի տնտեսությունը և ենթակառուցվածքները։

Այս պայմաններում Բաղդադը պնդում է, որ իրեն անհրաժեշտ են զգալի ֆինանսական ռեսուրսներ՝ վերականգնելու ճանապարհները, էներգետիկ համակարգերը, սոցիալական ենթակառուցվածքները, առողջապահությունը և կրթությունը, իսկ այդ ռեսուրսների հիմնական աղբյուրը շարունակում է մնալ նավթի արտահանումը։ Իրաքյան իշխանությունները նաև շեշտում են ժողովրդագրական գործոնը։ Ավելի քան քառասուն միլիոն բնակչություն ունեցող երկիրը, որն ունի երիտասարդ և արագ աճող բնակչություն, կանգնած է աշխատատեղերի ստեղծման, աղքատության նվազեցման և սոցիալական լարվածության կանխման լուրջ մարտահրավերների առաջ։

Նավթային եկամուտների սահմանափակումը, ըստ Բաղդադի, խոչընդոտում է այս խնդիրների լուծմանը։ Իրաքը պնդում է, որ իր արդյունահանման ներկայիս քվոտան չի արտացոլում երկրի իրական արտադրական ներուժը, քանի որ վերջին տարիներին իրականացվել են զգալի ներդրումներ նավթային ոլորտում, զարգացվել են նոր հանքավայրեր և ընդլայնվել արտահանման կարողությունները։ Հետևաբար, իրաքյան ղեկավարությունը պահանջում է, որ քվոտաների բաշխման մեխանիզմը հիմնվի ոչ միայն պատմական ցուցանիշների, այլ նաև իրական արտադրողականության, բնակչության չափի և զարգացման կարիքների վրա։

Սակայն խնդիրը միայն տնտեսական չէ։ Իրաքի պահանջները փաստացի մարտահրավեր են Սաուդյան Արաբիայի կողմից առաջնորդվող այն ռազմավարությանը, որի նպատակն է սահմանափակել առաջարկը և այդ կերպ պահպանել նավթի համեմատաբար բարձր գները։ Վերջին տարիներին հատկապես Էր-Ռիադն է ստանձնել շուկայի կայունացնողի դերը՝ բազմիցս կամավոր կրճատելով սեփական արդյունահանումը՝ գների կտրուկ անկումը կանխելու համար։ Սաուդյան Արաբիան համոզված է, որ եթե անդամ երկրները սկսեն ազատորեն ավելացնել արդյունահանումը, ապա շուկան կբախվի գերառաջարկի, ինչը կհանգեցնի գների փլուզման։ Այդ սցենարը հատկապես վտանգավոր է նավթից կախված տնտեսությունների համար, որոնց պետական բյուջեները զգայուն են գների տատանումների նկատմամբ։

Հենց այստեղ է առաջանում ՕՊԵԿ-ի գլխավոր ներքին հակասությունը։ Մի կողմից՝ բարձր գների պահպանման նպատակով անհրաժեշտ է սահմանափակել արդյունահանումը, իսկ մյուս կողմից՝ բազմաթիվ անդամ երկրներ ունեն սոցիալ-տնտեսական լուրջ խնդիրներ և ցանկանում են հնարավորինս շատ նավթ արտահանել՝ պետական եկամուտներն ավելացնելու համար։ Այս հակասությունը նոր չէ, սակայն ներկայում այն ձեռք է բերում որակապես նոր բնույթ, քանի որ միջազգային էներգետիկ շուկան արմատապես փոխվել է։

Եթե Իրաքը որոշի դուրս գալ ՕՊԵԿ-ից, ապա դրա քաղաքական և հոգեբանական ազդեցությունը կարող է լինել նույնիսկ ավելի մեծ, քան տնտեսական ազդեցությունը։ Նախ՝ դա կդառնա ծանր հարված կազմակերպության հեղինակությանը, քանի որ խոսքը վերաբերում է հիմնադիր անդամներից մեկին։

Առավել մտահոգիչ է այն հանգամանքը, որ այս հնարավոր զարգացումը տեղի է ունենում այնպիսի ժամանակահատվածում, երբ ՕՊԵԿ-ն արդեն իսկ գտնվում է բազմակողմանի ճնշման ներքո։ Տասնամյակներ շարունակ կազմակերպությունը վերահսկում էր համաշխարհային նավթի արտադրության զգալի մասնաբաժինը և կարողանում էր կոլեկտիվ որոշումների միջոցով ազդել գների վրա։ Սակայն վերջին երկու տասնամյակի ընթացքում համաշխարհային էներգետիկ քարտեզը զգալիորեն փոխվել է։ Ամենամեծ փոփոխությունը կապված է Միացյալ Նահանգների հետ։ Թերթաքարային հեղափոխությունը արմատապես փոխեց համաշխարհային նավթային շուկան։ Եթե նախկինում ԱՄՆ-ը համարվում էր խոշոր ներմուծող, ապա նոր տեխնոլոգիաների ներդրման արդյունքում այն վերածվեց աշխարհի խոշորագույն նավթարդյունահանող երկրի։

Հորատման հորիզոնական մեթոդների և հիդրավլիկ ճեղքման տեխնոլոգիաների լայն կիրառումը հնարավորություն տվեց արագորեն մեծացնել արդյունահանումը և կրճատել կախվածությունը ներմուծումից։ Արդյունքում ՕՊԵԿ-ը կորցրեց շուկայի նկատմամբ նախկին մենաշնորհային ազդեցության զգալի մասը։ Երբ կազմակերպությունը սահմանափակում է արտադրությունը և բարձրացնում գները, ամերիկյան արտադրողները հաճախ օգտվում են ստեղծված հնարավորությունից և արագորեն ավելացնում արդյունահանումը՝ զբաղեցնելով ազատված շուկաները։ Սա էապես նվազեցնում է ՕՊԵԿ-ի որոշումների արդյունավետությունը։

Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանը, չնայած արևմտյան պատժամիջոցներին, շարունակում է մնալ համաշխարհային նավթային շուկայի առանցքային դերակատարներից մեկը։ Ուկրաինական պատերազմի ֆոնին արևմտյան երկրները փորձեցին սահմանափակել ռուսական նավթի արտահանումը, սակայն Մոսկվան կարողացավ վերակողմնորոշել իր արտահանումը դեպի Ասիայի շուկաներ՝ հատկապես Չինաստան և Հնդկաստան։ Ռուսաստանը պահպանեց իր դիրքերը ոչ միայն արդյունահանման ծավալներով, այլև գլոբալ գների ձևավորման գործընթացում։ Չնայած ՕՊԵԿ+ ձևաչափում Ռուսաստանի և Սաուդյան Արաբիայի համագործակցությունը դեռևս կարևոր է, այնուամենայնիվ, ակնհայտ է, որ Ռուսաստանը հանդիսանում է ինքնուրույն ուժային կենտրոն և հաճախ առաջնորդվում է սեփական աշխարհաքաղաքական շահերով։

Ավելին, վերջին տարիներին մի շարք երկրներ սկսել են ավելի ինքնուրույն քաղաքականություն վարել։ Միացյալ Արաբական Էմիրությունների որոշումը՝ լքել ՕՊԵԿ-ը, դարձավ կարևոր ազդանշան, որ նույնիսկ հարուստ նավթային միապետությունները պատրաստ են վերանայել իրենց մասնակցությունը կազմակերպությանը, եթե այն սահմանափակում է ազգային շահերը։ Այս որոշման արդյունքում Աբու Դաբին ազատվեց սահմանափակող արտադրական քվոտաներից, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս ինքնուրույն որոշել նավթի արդյունահանման ծավալները՝ հիմնվելով ազգային տնտեսական շահերի վրա։

Մյուս կողմից էլ՝ գլոբալ էներգետիկ անցումն է լրացուցիչ ճնշում ստեղծում ՕՊԵԿ-ի վրա։ Վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների զարգացումը, էլեկտրամոբիլների տարածումը, ածխածնային չեզոքության քաղաքականության շուրջ ծրագրերը և կլիմայական օրակարգի ուժեղացումը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող են նվազեցնել նավթի նկատմամբ պահանջարկի աճի տեմպերը։ Թեև նավթը դեռևս երկար տարիներ կմնա համաշխարհային տնտեսության առանցքային էներգակիրներից մեկը, այնուամենայնիվ, ՕՊԵԿ-ի անդամ երկրները գիտակցում են, որ ապագայում կարող է սկսվել պահանջարկի կառուցվածքային նվազման շրջան։ Այդ պատճառով նրանցից շատերը ձգտում են հնարավորինս արագ մոնետիզացնել իրենց նավթային պաշարները, ինչը կրկին ուժեղացնում է քվոտաների շուրջ հակասությունները։

Արդյունքում ձևավորվում է մի իրավիճակ, երբ կազմակերպությունը կանգնած է ռազմավարական ընտրության առաջ։ Մի տարբերակն է՝ վերանայել քվոտաների համակարգը՝ այն դարձնելով ավելի ճկուն և առավել համապատասխան անդամ երկրների տնտեսական իրողություններին։ Մյուս տարբերակը ներկայիս մոտեցումը պահպանելն է՝ հույս ունենալով, որ կազմակերպության ներսում կարգապահությունը կպահպանվի։ Սակայն ակնհայտ է, որ ՕՊԵԿ-ը այլևս չի գործում այն աշխարհում, որտեղ ստեղծվել էր 1960 թվականին։ Այսօր շուկան բազմաբևեռ է, արտադրողները շատ են, տեխնոլոգիական փոփոխությունները արագ են, իսկ աշխարհաքաղաքական մրցակցությունն՝ առավել սուր։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում