Հրանտ Միքայելյանը Ռուսաստանի սահմանափակումների և ԵՄ օգնության մասին. «Եվրոպական շուկայում հայկական ապրանքների համար կայուն տեղ գտնելը դժվար կլինի»

Հայաստանում տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրություններից հետո, որոնցում հաղթեց գործող վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը, Ռուսաստանը կրկին խստացրել է Հայաստանից ներմուծման սահմանափակումները։ Եվրամիությունը օգնում է Երևանին հաղթահարել Մոսկվայի տնտեսական ճնշումը առաջարկելով մի շարք միջոցառումներ՝ սկսած արտադրողներին պատճառված վնասի փոխհատուցումից մինչև հայ արտահանողների համար ԵՄ շուկաներ պարզեցված մուտքի բացում։ rfi.fr-ի ռուսական խմբագրական թիմը տնտեսագետ Հրանտ Միքայելյանի հետ քննարկել է, թե ինչպես են ռուսական սահմանափակումները ազդում Հայաստանի տնտեսության վրա և որքանով կարող են եվրոպական աջակցության միջոցառումները փոխհատուցել կորուստները։ «Ես կտարբերակեի այս սահմանափակումների ազդեցությունը մակրոտնտեսական ազդեցության և տնային տնտեսությունների եկամտի վրա։ Մակրոտնտեսական ազդեցությունը շատ նշանակալի չէ, բայց տնային տնտեսությունների եկամտի վրա ազդեցությունը նշանակալի է։ Սա վաղ գնահատական է, քանի որ վիճակագրությունը դեռևս հրապարակված չէ, և ամիսը նույնիսկ չի ավարտվել։ Բայց այն, ինչ մենք տեսնում ենք, իրավիճակը այդպես է նկարագրում»,– ասել է Միքայելյանը։

-Ո՞ր ոլորտներն են ամենաշատը տուժել, և ո՞ր արտադրողներն են տուժել։

-Այս պահին դա հիմնականում ազդել է գյուղմթերքի արտադրության վրա։ Սա գյուղատնտեսության զգալի մասն է, և բնակչության մոտավորապես 15%-ը այս կամ այն կերպ ներգրավված է դրանում։ Այս 15%-ի ամբողջը չի տուժել. սահմանափակումները բոլորի վրա չեն ազդել, բայց մոտ է այդ թվին։ Բացի այդ, սահմանափակումները ազդել են հանքային ջրերի և ալկոհոլային խմիչքների արտադրության վրա, որոնք ներառում են նաև գյուղմթերքի արտադրությունը և սննդի արդյունաբերությունը։ Համապատասխանաբար, խոսքը տնային տնտեսությունների ևս 5-7%-ի մասին է։ Այսպիսով, կարծում եմ, որ այս խնդիրները ազդել են տնային տնտեսությունների մոտ 20%-ի վրա, չնայած դա առայժմ մոտավոր գնահատական է։

-Ռուսաստան հայկական արտահանման ո՞ր մասի վրա են արդեն ազդել սահմանափակումները, վերաբերում է ամբո՞ղջ արտահանմանը, թե կան այլ արտահանումներ, և կա նաև վերաարտահանում։

-Վերարտահանմանը դեռևս չի ազդել, քանի որ դա օգուտ է բերում հենց Ռուսաստանին: Ինչ վերաբերում է Հայաստանում արտադրված տեղական ապրանքների արտահանմանը, հավանաբար տարբեր աստիճաններով, Ռուսաստան արտահանման մոտ 40%-ն է ներկայումս վտանգի տակ: Ռուսաստանը սկսեց սահմանափակել Հայաստանից ապրանքների ներմուծումը 2026 թվականի ապրիլի վերջից Եվրամիության հետ Երևանի մերձեցման ֆոնին: Գրեթե երկու ամսվա ընթացքում սահմանափակումները ընդլայնվել են աստիճանաբար ազդելով որոշակի ապրանքների՝ հանքային ջրի, կոնյակի և գինու, ինչպես նաև ծաղիկների, բանջարեղենի, ձկան և մրգերի վրա: Հունիսի 11-ին Ռոսսելխոզնադզորը սահմանափակեց Հայաստանից բոլոր կարանտինային ապրանքների ներմուծումը (ծաղիկներ, բանջարեղեն, մրգեր, հացահատիկ, ծխախոտ, փայտանյութ, տեքստիլ հումք և այլն): Ռուսական գործակալությունները արդարացնում է արգելքները վկայակոչելով սանիտարական և այլ պահանջների խախտումները:

- Արդյո՞ք Հայաստանի իշխանությունները փորձում են աջակցել արտադրողներին: Արդյո՞ք նրանք ունեն դա անելու հնարավորություն, թե՞ իրենց արած ամեն ինչ ֆինանսավորվում է ԵՄ աջակցությամբ:

- Կարծում եմ Եվրամիության գործոնն է այստեղ ավելի էականը: Հայաստանի բյուջեն արդեն իսկ ծանրաբեռնված է, կա անգլերեն համապատասխան բառ՝ «overstretched»։

Նախընտրական շրջանում թե՛ կառավարությունը, թե՛ ընդդիմությունը բազմաթիվ մեծ խոստումներ տվեցին։ Սակայն իշխանությունները սկսել էին իրականացնել խոստացված միջոցառումներից մի քանիսը դեռ վեց ամիս առաջ, և բյուջեի վրա բեռը շատ բարձր է, ուստի պետության կարողությունը աջակցել արտադրողներին և ամենաշատ տուժած ոլորտներին, հավանաբար, նվազագույն է։ Ինչ վերաբերում է Եվրամիությանը, ապա մինչ այժմ հայտարարվել է ավելի քան 50 միլիոն եվրոյի ֆինանսական օգնության մասին։ Այդ գումարը համեմատելի է արտադրողների կրած վնասների հետ վերջին մեկ ամսվա ընթացքում, որի ընթացքում ուժի մեջ են եղել սահմանափակումները։ Այն մասամբ կփոխհատուցի այդ վնասը, բայց կարճաժամկետ հեռանկարում։

-Այսինքն, դա փոխհատուցում է արտադրողների արդեն կրած վնասները։ Իսկ ապագա կորուստների մասին ի՞նչ կասեք։

-Ապագա կորուստները կարող են երկարաժամկետ լինել, եթե սահմանափակումները երկարատև կամ կարճաժամկետ, բայց  նշանակալի լինեն։ Գյուղատնտեսական արտադրանքը և ծաղիկները, որոնց առաքումները արգելափակվել են, սովորաբար ունենում են վաճառքի բարձր սեզոնային պիկեր՝ հունիսից մինչև սեպտեմբեր ներառյալ։ Այդ ժամանակահատվածում է արտադրվում գրեթե ամբողջը։ Հետևաբար, բոլոր արգելափակված արտահանման ապրանքների համար, բացառությամբ ալկոհոլային խմիչքների և հանքային ջրերի, որոնք ունեն ավելի երկար պահպանման ժամկետ, այս ժամանակահատվածում կորցրած յուրաքանչյուր օրը նշանակալի է։ Ինչ վերաբերում է երկարաժամկետ կորուստներին, անհրաժեշտ են քաղաքական, տնտեսական և դիվանագիտական միջոցառումներ ինչպես այս ճնշումը հաղթահարելու, այնպես էլ հակազդելու համար։ Ինչպես տեսնում ենք, Եվրամիությունն այժմ քննարկում է իր շուկա մուտք գործելու հնարավորությունը, և որոշ քվոտաներ արդեն բացվել են, այդ թվում ծաղիկների և ծիրանի համար։ Սակայն այստեղ կան նաև մի շարք սահմանափակումներ։ Նախ, Եվրամիության ներսում կա լարված մրցակցություն։ Երկրորդը լոգիստիկան է։ Քանի որ ԵՄ շուկան առաջարկում է ինչպես տեղական, այնպես էլ ներմուծված ծաղիկների և մրգերի մեծ տեսականի, իրավիճակը մարտահրավեր կլինի։ Այնուամենայնիվ, առաջին փորձնական խմբաքանակներն արդեն մուտք են գործել ԵՄ շուկաներ։ Կտեսնենք, թե որքանով է այդ գործընթացը լայն տարածում գտնում։ Հատկապես լոգիստիկան  կարևոր կլինի։ Հաջորդ երեք ամիսները կբացահայտեն, թե որքանո՞վ են հաջողությամբ լուծվում այս խնդիրները։

- Կարծում եք, որ այս վերակողմնորոշումը կարո՞ղ է երկարաժամկետ լինել։ Կամ դա ժամանակավոր աջակցության միջոցառում է, և քիչ հավանական է, որ հայկական ապրանքները հենարան կգտնեն եվրոպական շուկաներում։

- Կարծում եմ եվրոպական շուկայում հայկական ապրանքների համար կայուն խորշ գտնելը շատ դժվար կլինի։ Մենք ունենք Վրաստանի փորձը, որը նույնպես նմանատիպ ճնշման է ենթարկվել 2005 թվականին։ Այս փորձը, մի կողմից, ցույց է տալիս, որ աստիճանաբար դիվերսիֆիկացիա է տեղի ունեցել վերջին քսան տարիների ընթացքում։ Մյուս կողմից, Ռուսաստանն է մնում  վրացական գյուղատնտեսական արտադրանքի հիմնական շուկան։

Հետևաբար, դիվերսիֆիկացիայի ներուժ գոյություն ունի, բայց այն սահմանափակ է։ Իհարկե, շատ կարևոր դեր կխաղա նաև Հայաստանի կառավարության քաղաքականությունը, որքանով  հաջողությամբ կընդունվեն եվրոպական չափանիշները, կհարմարեցվիլ լոգիստիկան և հարաբերություններ կհաստատվեն եվրոպական շուկայի հետ։ Եվրոպական շուկայի կարիքները որոշ չափով տարբեր են. օրինակ այնտեղ կարող են պահանջարկ ունենալ տարբեր տեսակի կանաչեղենը, տարբեր տեսակի ընկույզները և այլն։ Հետևաբար, անհրաժեշտ է հարմարվել շուկայի պահանջարկին։ Որքան ես գիտեմ, Եվրամիությունն արդեն համապատասխան ազդանշաններ է ուղարկել, բայց հայկական բյուրոկրատիայի արձագանքը եղել է սահմանափակ։ Սա մասամբ պայմանավորված է նրանով, որ Գյուղատնտեսության նախարարությունը լուծարվել է դեռ յոթ տարի առաջ, ուստի այդ ոլորտում կառավարության կարողությունը նախաձեռնողական քաղաքականություն վարելու  նույնպես սահմանափակ է։

Առանձին հարց է այն, թե արդյո՞ք ներկայիս իրավիճակը կստիպի կառավարությանը ավելի ակտիվ գործողություններ ձեռնարկել։ Մենք դա կտեսնենք մոտ ապագայում։

- Վերադառնալով Ռուսաստանին, դուք այս սահմանափակումները համարո՞ւմ եք քաղաքական ճնշման միջոց։ Եվ եթե այո, ապա ի՞նչ այլ ճնշման գործիքներ է պահպանում Ռուսաստանը։

- Այս միջոցառումները, իհարկե, քաղաքական են։ Ռուսաստանի համար վերջին գործոնը Զելենսկու ելույթն էր Երևանում, որի ընթացքում նա փաստացի խոստացավ հարձակվել ռուսական շքերթի վրա։ Սակայն այդ պահի դրությամբ կուտակված լարվածությունը նույնպես դեր խաղաց, և դրանք նաև ազդում են ներկայիս քաղաքականության վրա։ Սահմանափակող միջոցառումները սկսվեցին կիրառվել գարնանը, բայց հիմնականները մտցվեցին հունիսի 3-ին՝ մեկ ամսվա ժամկետով։ Հետևաբար, սահմանափակումների առաջին ալիքը տեխնիկապես շուտով կլրանա։ Դրանք, հավանաբար, կերկարաձգվեն, որից հետո կառաջանա դիլեմա. կամ կողմերը կգտնեն ելք ստեղծված իրավիճակից, կամ, հակառակը, այն կսկսի ամրապնդվել։

Փաշինյանը ազդանշան ուղարկեց Մոսկվային հայտնելով իր պատրաստակամությունը հանդիպելու Ռուսաստանի ղեկավարության հետ և քննարկելու այս հարցերը։ Ինչքան ես եմ հասկանում, այդ խնդրանքին դեռևս պատասխան չի եղել։ Ավելին, դժգոհությունը խորապես քաղաքական բնույթ ունի, և, հավանաբար, այլևս հնարավոր չի լինի այն հարթել զուտ խորհրդանշական քայլերով։ Հետևաբար, առջևում դժվար բանակցություններ են սպասվում։

Ավելին, Հայաստանին տրվել է մինչև դեկտեմբեր ժամկետ որոշելու իր ապագա քաղաքական ուղենիշները։ Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանի ունեցած այլ գործիքներին։ Միջոցառումները կարող են տարբեր լինել, այդ թվում էներգակիրների գները։ Ես չէի ցանկանա հիմա բոլորը թվարկել կամ որևէ մեկին խորհուրդ տալ, բայց ռուսների զինանոցը տպավորիչ է, և, ինչպես մենք ենք հասկանում, ոչ միայն տնտեսական ոլորտում: Իրականում, ամենամտահոգիչ կողմը անվտանգությունն է։

- ԵՄ-ի կողմից տրամադրվող օգնության մասին խոսելիս, հավանաբար, դեռ շատ վաղ է եզրակացություններ անել, բայց ապագայում ի՞նչ ցուցանիշներ պետք է օգտագործենք այդ աջակցության հաջողությունը գնահատելու համար։

- Անցյալ տարի Հայաստանը աշխարհի բոլոր ծիրանի արտահանողների շարքում զբաղեցնում էր 11-րդ տեղը: Այս տարի մենք կկորցնենք դիրքերը, բայց ես գլխավոր ցուցանիշը կհամարեի ոչ թե ծավալների պահպանումը (նրանք չեն կարողանա դրանք պահպանել), այլ հենց արտադրական կարողությունների պահպանումը: Կա իրական ռիսկ, որ որոշ գյուղատնտեսական ոլորտներ այնպիսի կորուստներ կունենան, որ չեն կարողանա վերականգնվել։ Ի դեպ, հենց դա էլ տեղի ունեցավ Վրաստանում. գյուղատնտեսական արտադրությունը մնում է ավելի ցածր, քան 20 տարի առաջ էր: Հետևաբար, եթե մեզ հաջողվի պահպանել այն արտադրական կարողությունները, որոնք ներկայումս արգելափակված են ռուսական շուկա մուտք գործելու համար, հետագա զարգացման, դիվանագիտական բանակցությունների և այլի ներուժը նույնպես կմնա։ Սակայն, եթե որևէ ոլորտ կրի այնպիսի զգալի վնաս, որ վերականգնման հնարավորությունները սահմանափակվեն կամ լիովին սպառվեն, ապա կարող ենք ասել, որ աջակցության միջոցառումները, ի վերջո, անարդյունավետ են եղել։ Այնուամենայնիվ, այս ոլորտների դիմադրողականությունը գնահատելի կլինի միայն առաջիկա մի քանի ամիսների ընթացքում։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am