Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … առաջին գրքերը

Գիտնականները որպես առաջին գրքեր են համարում Միջագետի սեպագիր գրություններով կավե տախտակները, որոնց վրա հին մարդիկ գրել են կարևոր տեղեկություններ օգտագործելով սրած բամբուկե փայտիկ։ Դրանց բովանդակությունները հիմնականում եղել են առօրեական՝ որքան է ծախսվել և որքան է ստացվել։ Հնագետների կողմից հայտնաբերված նման ամենահին սեպագիր տախտակը թվագրվում է մոտավորապես մ.թ.ա. 3500 թվականով: Սեպագիր գրությամբ կավե այդ տախտակները տեղադրվել են հատուկ պահեստավորման տուփի մեջ, որը, ըստ էության, եղել է պատմության մեջ առաջին գրքի կազմը: Ասորեստանի թագավոր Աշուրբանիպալը, ով կառավարել է մ.թ.ա. 7-րդ դարում, եղել է նման կավե գրադարանի առաջին ստեղծողը։ Նրա հավաքածուն ներառում էր տասնյակ հազարավոր գրքեր գիտելիքի տարբեր ոլորտներից՝ մաթեմատիկա, բժշկություն, պատմություն, աշխարհագրություն։ Բայց լուրջ հրդեհ է տեղի ունեցել, որն ամբողջությամբ ոչնչացրել է թագավորական պալատի շքեղությունը, սակայն որոշ կավե գրքեր չեն վնասվել։ Ասորեստանի և Բաբելոնի մտածողների գրական ստեղծագործությունները պահպանվել են մինչ օրս։

Հին եգիպտացիները գրելու համար օգտագործում էին պապիրուս՝ Եգիպտոսում տարածված և գետի ափերին աճող եղեգ բույս։ Նրա երկար ցողունները կտրում էին շերտերով, չորացնում, սոսնձում և քարերով հարթեցնում։ Նման պապիրուսային ժապավենների վրա նրանք գրում էին բարակ սրած եղեգներով և բնական ներկերով։

Նախքան թղթի հայտնագործությունը Չինաստանում բամբուկն էր օգտագործվում գրելու համար։ Առաջին չինական գիրքը, որը հասել է մեզ՝ մ.թ.ա. 868 թվականի «Ադամանդե սուտրան» է, որը գրվել է բամբուկի շերտերի վրա։ Այդ գրքի բովանդակությունը ոչ միայն շարունակական է, այլ նաև կարելի է ասել տպագիր, տառերը գրելու համար օգտագործվել են կլիշեներ:  Ամբողջ գիրքը հավաքված է մեկ հինգ մետրանոց գլանափաթեթի մեջ: 

Հնդկաստանում էլ բամբուկն ու կենդանիների կաշին էին օգտագործում որպես գրելու նյութ, սակայն ավելի հաճախ օգտագործում էին արմավենու չորացած ու հարթեցրած տերևները։ Գրելուց հետո դրանք խնամքով կարվում էին և ամրացվում փայտե կապի միջոցով: 

Հնագույն Պերգամոն քաղաքը (այժմ Բերգամոն՝ Թուրքիայում) ժամանակին եղել է Փոքր Ասիայի Պերգամոնի թագավորության մայրաքաղաքը։ Այնտեղ գտնվող գրադարանն իր դարակներում պահում էր ավելի քան 200 հազար գիրք։ Ձեռագրերը ստեղծվել էին փիլիսոփաների կողմից մագաղաթի վրա՝ հատուկ նյութ, որը պատրաստված է կենդանիների մշակված կաշվից: Մագաղաթը դաբաղած և մշակած կաշվի է: Մագաղաթյա էջերի վրա են գրված քրիստոնեական ուխտերն ու պատգամները: Հին հայերը ևս գրելու համար օգտագործել են մագաղաթներ:

Արդեն միջնադարի առաջին գրքերը ձևով գրեթե չէին տարբերվում ժամանակակիցներից։ Դրանք բազմաթիվ էջերից էին բաղկացած և ունեին կազմ։ Նման գրքերը շատ թանկ էին։ Մեկ գրքի պատրաստման համար պահանջվում էր մինչև 500 կենդանիների կաշի և 2-3 տարվա աշխատանք դպիրների և նկարիչների կողմից: Դրանք հաճախ զարդարվում էին ոսկով և թանկարժեք քարերից կազմված շրջանակով։ Հետագայում թղթի տարածման արդյունքում գրքերի հետ կապված խնդիրները հեշտացել են:
 
Կ. Խաչիկյան