Ո՞ւմ հաշվին են «ծածկում» սեփական ձախորդ քաղաքականության հետևանքները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանի կառավարության կողմից մոտ 4 միլիարդ դրամի աջակցության ծրագրի իրականացումը, որը նախատեսված է թարմ մրգի, գինու, կոնյակի և հանքային ջրի արտահանմամբ զբաղվող ընկերությունների համար, առաջին հայացքից կարող է ընկալվել որպես տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում պետական պատասխանատու վարքագծի դրսևորում։ Երբ արտահանողները բախվում են արտաքին շուկաների սահմանափակումների, երբ գյուղացիները չեն կարողանում իրացնել իրենց բերքը, երբ մթերողներն ու արտադրողները կանգնում են ֆինանսական կորուստների առաջ, բնական է, որ պետությունը փորձում է մեղմել հարվածի հետևանքները։ Սակայն ցանկացած տնտեսական որոշման գնահատման ժամանակ կարևոր է ոչ միայն հասկանալ, թե ինչ է արվում, այլ նաև պարզել, թե ինչու է, ընդհանրապես, առաջացել այն իրավիճակը, որի համար այժմ հարկատուների միջոցներով հատկացվում են փոխհատուցումներ։

Վերջին ամիսներին Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի նկատմամբ կիրառված առևտրային սահմանափակումները հերթական անգամ ցույց տվեցին հայկական տնտեսության ամենախոցելի կողմերից մեկը՝ արտահանման չափազանց բարձր կենտրոնացվածությունը մեկ շուկայի վրա։ Տարիներ շարունակ Հայաստանի գյուղատնտեսական և վերամշակող ոլորտների զգալի հատվածը կառուցվել է այն հաշվարկի վրա, որ ռուսական շուկան կմնա հասանելի, կանխատեսելի և լայն սպառողական հնարավորություններ ունեցող ուղղություն։

Հայաստանի բազմաթիվ տնտեսվարողներ իրենց ներդրումային ծրագրերը, արտադրական ծավալները, տեխնիկական վերազինումը և նույնիսկ վարկային պարտավորությունները ձևավորել են հենց ռուսական շուկայի պահանջարկի հիման վրա։

Այս պայմաններում, երբ Ռուսաստանը հունիսի սկզբից ժամանակավորապես սահմանափակեց հայկական մի շարք գյուղմթերքների ներմուծումը, Հայաստանի տնտեսությունը հայտնվեց այնպիսի իրավիճակում, որի մասին փորձագետների զգալի մասը տարիներ շարունակ զգուշացնում էր։ Բայց խնդիրը միայն ռուսական որոշումները չեն։ Խնդիրը նաև այն է, որ պետությունը երկար ժամանակ չի կարողացել կամ չի ցանկացել կառուցել այնպիսի տնտեսական ռազմավարություն, որը նման ռիսկերը կդարձներ կառավարելի։ Արտահանման դիվերսիֆիկացիան տնտեսագիտական գրականության մեջ վաղուց համարվում է փոքր պետությունների տնտեսական անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը։ Երբ որևէ երկիր իր արտահանման զգալի մասը կապում է մեկ պետության հետ, այն, կամա թե ակամա, դառնում է այդ պետության քաղաքական, տնտեսական և վարչական որոշումների ազդեցության ենթակա։

Հենց այստեղ է առաջանում ամենակարևոր հարցը. եթե տարիներ շարունակ հայտարարվում էր արտաքին տնտեսական հարաբերությունների վերակառուցման, նոր ուղղությունների զարգացման և շուկաների դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտության մասին, ապա ինչո՞ւ այդ գործընթացները չիրականացվեցին այնպիսի ծավալներով, որ այսօր հայկական արտադրողն ամբողջովին կախված չլիներ մեկ շուկայից։ Եթե իշխանությունները համոզված էին, որ արտաքին քաղաքականության մեջ կտրուկ փոփոխությունների են գնալու, տրամաբանական կլիներ նախապես ստեղծել այլընտրանքային շուկաներ, նոր արտահանման ենթակառուցվածքներ, նոր առևտրային պայմանավորվածություններ և միայն դրանից հետո գնալ այնպիսի քաղաքական քայլերի, որոնք կարող էին ազդել առևտրատնտեսական հարաբերությունների վրա։ Տնտեսության կառավարման մեջ գոյություն ունի մի պարզ սկզբունք, որ ռիսկերը պետք է գնահատվեն ոչ թե ճգնաժամից հետո, այլ ճգնաժամից առաջ։ Եթե պետությունը տեսնում է, որ իր հիմնական արտահանման շուկայի հետ հարաբերություններում կուտակվում են խնդիրներ, ապա նրա առաջնային խնդիրը պետք է լինի վնասների կանխարգելումը, այլ ոչ թե վնասների փոխհատուցումը։ Այսօր, փաստորեն, մենք տեսնում ենք հակառակ պատկերը։ Նախ՝ ստեղծվում է իրավիճակ, որի արդյունքում տնտեսվարողները կրում են կորուստներ, հետո այդ կորուստների մի մասը փոխհատուցվում է պետական բյուջեի հաշվին, որի գումարները գոյանում են հարկատուների հաշվին։ Երբ կառավարությունը 4 միլիարդ դրամ է հատկացնում աջակցության նպատակով, իրականում այդ միջոցները վերցվում են այն քաղաքացիներից և տնտեսվարողներից, որոնք արդեն իսկ վճարել են հարկեր։ Այսինքն՝ ստեղծվում է մի իրավիճակ, որտեղ իշխանությունները սեփական անհեռատես քաղաքականության հետևանքով առաջացած տնտեսական խնդիրների մի մասը փորձում են լուծել հանրային միջոցներով՝ հենց սեփական PR-ի համար։

Սակայն խնդիրը միայն ֆինանսական չէ։ Գոյություն ունի նաև տնտեսական վարքագծի ձևավորման հարց։ Երբ տնտեսվարողները տեսնում են, որ պետությունը հիմնականում արձագանքում է ճգնաժամերից հետո, այլ ոչ թե կանխում դրանք, ձևավորվում է անորոշության մթնոլորտ։ Արտադրողը սկսում է մտածել ոչ թե զարգացման, այլ գոյատևման մասին։ Գյուղացին, որը տարիներ շարունակ մշակել է այգիներ կամ ներդրումներ կատարել արտադրության մեջ, կարող է եզրակացնել, որ իր աշխատանքը չափազանց կախված է արտաքին քաղաքական զարգացումներից և վարչական որոշումներից, որոնց վրա ինքը որևէ ազդեցություն չունի։ Այս իրավիճակում առանձնապես վտանգավոր է հոգեբանական գործոնը։ Գյուղատնտեսությունը երկարաժամկետ ոլորտ է։ Այգին մեկ տարվա ներդրում չէ։ Խաղողի այգին, պտղատու ծառերը, վերամշակող ձեռնարկությունները, գինեգործական արտադրությունը կառուցվում են տարիների ընթացքում։

Եթե տնտեսվարողները կորցնում են վստահությունը շուկաների կայունության նկատմամբ, նրանք կարող են նվազեցնել ներդրումները, կրճատել արտադրության ծավալները կամ ընդհանրապես հրաժարվել գործունեության որոշ տեսակներից։ Միանգամյա փոխհատուցումը կարող է մեղմել ընթացիկ վնասը, բայց չի կարող վերականգնել վստահությունը ապագայի նկատմամբ։ Ավելին, տնտեսական պատմությունը ցույց է տալիս, որ փոխհատուցման մեխանիզմները հազվադեպ են լուծում համակարգային խնդիրները։ Դրանք կարող են ժամանակավորապես թուլացնել սոցիալական լարվածությունը, բայց չեն վերացնում պատճառները։ Եթե հաջորդ տարի կրկնվեն նույն սահմանափակումները, արդյո՞ք կրկին պետք է հատկացվեն միլիարդավոր դրամներ։ Եթե նույն խնդիրները շարունակվեն երեք կամ հինգ տարի, արդյո՞ք պետությունը մշտապես պետք է փոխհատուցի վնասները։ Այս հարցերի պատասխանը ցույց է տալիս, որ ներկայիս մոտեցումը ավելի շատ հակաճգնաժամային միջոց է, քան ռազմավարական լուծում։

Իրական լուծումը պետք է սկսվի տնտեսական քաղաքականության վերաիմաստավորումից։ Դիվերսիֆիկացիան չի կարող իրականացվել կառավարության որոշմամբ մեկ տարվա ընթացքում։ Այն պահանջում է երկարաժամկետ աշխատանք միջազգային շուկաներում, արտահանման խթանման գործիքների զարգացում, որակի միջազգային ստանդարտների ներդրում, նոր լոգիստիկ ուղիների ստեղծում, բիզնեսի համար ֆինանսական աջակցություն և պետական համակարգված ռազմավարություն։ Եթե այսօր հայտարարվում է դիվերսիֆիկացիայի անհրաժեշտության մասին, ապա դա փաստացի նշանակում է, որ այդ աշխատանքը պետք է կատարված լիներ տարիներ առաջ։

Այս ամբողջ իրավիճակում առավել մտահոգիչն այն է, որ հասարակությանը ներկայացվում է հետևանքների կառավարումը, մինչդեռ պատճառների մասին խոսակցությունը հաճախ մղվում է երկրորդ պլան։ Իսկ երկարաժամկետ տեսանկյունից հենց պատճառների վերլուծությունն է կարևոր... Իսկ պատճառները նստած են կառավարությունում:

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում