Հայաստան և ԵՄ. Նոր առաքելություն հիբրիդային հարձակումներից պաշտպանվելու համար

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 2 Մայիս, 2026 10:45

Եվրոպական Միության արտաքին գործերի նախարարների խորհուրդը պաշտոնապես հաստատել է Հայաստանում ԵՄ նոր քաղաքացիական գործընկերության առաքելության (EUPM Armenia) ստեղծումը, որը կգործի Համատեղ անվտանգության և պաշտպանության քաղաքականության շրջանակներում: Նոր առաքելությունը, որի գլխավոր գրասենյակը կգտնվի Հայաստանում, կունենա երկամյա մանդատ: Նրա աշխատանքը կղեկավարի ԵՄ արտաքին գործողությունների ծառայության քաղաքացիական պլանավորման տնօրեն Ստեֆանո Տոմատը, գրում է dw.com–ը:

Պաշտոնական հայտարարության մեջ նշվում է, որ եվրոպացի մասնագետները կկենտրոնանան «արտաքին տեղեկատվական մանիպուլյացիաների, կիբեռհարձակումների և անօրինական ֆինանսական հոսքերի դեմ պայքարի» վրա: EUPM Armenia-ն ռազմավարական խորհրդատվություն և կարողությունների զարգացում կտրամադրի Հայաստանի նախարարություններին և համապատասխան գործակալություններին: «Առաքելությունը նաև կօգնի մշակել հասարակության և պետական ինստիտուտների համար առկա սպառնալիքներին արդյունավետ արձագանքման մեխանիզմներ խթանելով համապարփակ մոտեցումը և հաստատելով հորիզոնական կապեր կառավարության ներսում», - ասվում է հայտարարության մեջ:

Ինչպես ընդգծել է ԵՄ արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության գերագույն ներկայացուցիչ Կայա Կալլասը, հայ հասարակությունն այժմ բախվում է զանգվածային ապատեղեկատվական արշավների, և Բրյուսելի խնդիրն է պաշտպանել երկրի քաղաքացիների իրավունքը ինքնուրույն որոշելու իրենց ապագան քվեարկության ժամանակ: Այս լիարժեք երկարաժամկետ կառույցի ստեղծումը մեկ ամիս առաջ ձեռնարկված միջոցառումների տրամաբանական շարունակությունն է: Մարտի կեսերին Բրյուսելը հայտարարել էր Երևան կարճաժամկետ արագ արձագանքման խմբի տեղակայման մասին: Հաջորդ մի քանի շաբաթների ընթացքում եվրոպացի փորձագետները պետք է օգնեն վարչապետի աշխատակազմին և Հայաստանի անվտանգության խորհրդին կիբերտարածության ճգնաժամերի կառավարման նախնական արձանագրությունների մշակման գործում:

Ինչո՞ւ է Հայաստանը նոր առաքելություն խնդրել:

ԵՄ ներկայիս որոշումը տեղավորվում է Հայաստանի և Եվրամիության միջև մերձեցման ավելի լայն գործընթացի մեջ, որը սկսվել է 2023 թվականին Երևանի և Մոսկվայի միջև հարաբերությունների զգալի սառեցման ֆոնին: Այս տեղաշարժի կատալիզատորը 2022 թվականի աշնանը հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղի ունեցած ռազմական բախումներն էին: Ի պատասխան սրացման ԵՄ-ն իր առաջին քաղաքացիական դիտորդական առաքելությունն ուղարկեց Հայաստան: Սկսելով գործունեությունը 100 հոգուց բաղկացած անձնակազմով, առաքելությունը շուտով կրկնապատկեց իր ներկայությունը, իսկ 2025 թվականի հունվարին նրա մանդատը երկարաձգվեց մինչև 2027 թվականի փետրվարը։
Բրյուսելը հստակորեն տարբերակում է երկու կառույցների գործառույթները. առաջին առաքելությունը բացառապես զբաղվում է սահմանային տարածքների ֆիզիկական մոնիթորինգով, իսկ EUPM Armenia-ն կկենտրոնանա հիբրիդային հարձակումների վրա։ Տարածաշրջանում լարվածության սրումից խուսափելու համար եվրոպացի դիվանագետները մտադիր են խորհրդակցություններ անցկացնել Բաքվի հետ բացատրելով նոր նախաձեռնության խիստ պաշտպանական բնույթը և դրա անվտանգությունը խաղաղության գործընթացի համար։

Հայկական կողմը մասնագիտական արտաքին օգնության անհրաժեշտությունը բացատրում է ժամանակակից տեղեկատվական հարձակումների առանձնահատկությամբ, որոնց սկզբնաղբյուրները պարբերաբար բացահայտվում են տեղական փաստերի ստուգման մասնագետների կողմից։ Մասնագետներն ու քաղաքական գործիչները նշում են, որ Հայաստանը դարձել է բարդ ապատեղեկատվական արշավների թիրախ, որոնք գործում են «կրկնակի» և «մատրյոշկա» սկզբունքներով։ Հարձակվողները ստեղծում են հեղինակավոր համաշխարհային լրատվամիջոցների, ինչպիսին է France 24-ը, կլոնավորված կայքեր, ապա զանգվածաբար տեղադրում ստեղծված կեղծիքները սոցիալական ցանցերում՝ X bot ֆերմաների և Telegram-ի փոքր ալիքների միջոցով։

Այս դավադրության պատմությունները հետագայում տարածվում են միլիոնավոր հետևորդներ ունեցող ալիքների կողմից արագ տարածվելով Facebook-ում, TikTok-ում և հայտնի փոդքասթերում: Վերլուծաբանները նշում են, որ այս շղթայի հետևում հաճախ կանգնած են Մոսկվայի կողմից աջակցվող «Փոթորիկ-1679» և «Փոթորիկ-1099» խմբերը: Սակայն Մոսկվան կտրականապես մերժում է նման մեղադրանքները եվրոպական նախաձեռնությունը դիտարկելով բացառապես որպես «աշխարհաքաղաքական ազդեցության» գործիք և «մոլդովական սցենարի պրոյեկցիա»: Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան նույնիսկ առաջարկել է Երևանին այլընտրանքային օգնություն ռուս մասնագետներից: Երևանը չի արձագանքել այդ հայտարարությանը:

Չնայած նպատակների ակնհայտ ընդհանրությանը, այդ սպառնալիքների աղբյուրները գնահատելու հարցում Երևանի և Բրյուսելի հռետորաբանությունը զգալիորեն տարբերվում է: Բարձրաստիճան եվրոպացի պաշտոնյաները, այդ թվում Կայա Կալլասը, բացահայտորեն Ռուսաստանին անվանում են տարածաշրջանում անկայունության հիմնական աղբյուր, պաշտոնական Երևանը նախընտրում է խուսափել կատեգորիկ ձևակերպումներից: Հայաստանի խորհրդարանի եվրոպական ինտեգրման մշտական հանձնաժողովի ղեկավար Արման Եղոյանը սա վերագրում է պրագմատիզմին ժխտելով իր եվրոպացի գործընկերների հետ ցանկացած հայեցակարգային տարբերություն: Նրա խոսքով հիբրիդային սպառնալիքները չեն անհետանա ընտրություններից հետո, այդ իսկ պատճառով էլ Երևանը խնդրել է երկարաժամկետ ինստիտուցիոնալ աջակցություն։ Պատգամավորը ընդգծել է, որ իշխանությունների խնդիրն է օգտագործել երկրի սահմանափակ ռեսուրսները սպառնալիքները չեզոքացնելու համար, այլ ոչ թե մեծ քաղաքական հայտարարություններ անել։

«Ես գտնվում եմ եվրոպացի պաշտոնյաների դիրքերից տարբերվող դիրքում։ Իմ նպատակը առկա սպառնալիքների կողքին Հայաստաննոր սպառնալիքներ մտցնելը չէ, այլ արդեն իսկ առկաները չեզոքացնելը։ Մենք բռնցքամարտի ռինգում չենք, որտեղ յուրաքանչյուր հարվածի պետք է հակահարված տալ», - հայտարարել է Եղոյանը հավելելով, որ պետության հաջողությունը ռիսկերը լուռ մեղմելու մեջ է։

Հայրենիքից և Բրյուսելից գնահատականների տարբերությունը բացատրելով հայ քաղաքագետ և Կովկասի ինստիտուտի տնօրեն Ալեքսանդր Իսկանդարյանը նշել է, որ ի տարբերություն ԵՄ-ի, որը բացահայտորեն հակամարտության մեջ է Մոսկվայի հետ, Հայաստանը խորը աշխարհաքաղաքական և տնտեսական կախվածություն ունի Ռուսաստանից։ «Ապագա ցանկացած հայկական կառավարություն ստիպված կլինի պահպանել այդ կապերը, ուստի պաշտոնյաները չեն կարող թույլ տալ արևմտյան մայրաքաղաքների արմատական հռետորաբանությունը», - բացատրել է նա dw.com–ին տված հարցազրույցում։

Միևնույն ժամանակ, հայկական ընդդիմությունը մտահոգությամբ է մոտենում կառավարության այդ նախաձեռնությանը։ Հայ ազգային կոնգրես (ՀԱԿ) կուսակցության վարչապետի թեկնածու Լևոն Զուրաբյանը կարծում է, որ նման ձևաչափով եվրոպական կառույցների հետ համագործակցությունը խորհրդարանական ընտրություններից առաջ անմիջական ռիսկեր է պարունակում։ «Այս առաքելության տեղակայումը, ինչպես նաև Երևանի կողմից ԵՄ-ի կողմից ֆինանսավորման նախորդ խնդրանքը հիբրիդային սպառնալիքների դեմ պայքարի պատրվակով, Հայաստանը վերածում է Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև միջնորդական պատերազմի հարթակի նման այն բանին, ինչ վերջերս տեղի ունեցավ Մոլդովայում», - ասել է Զուրաբյանը dw.com–ին տված հարցազրույցում: Քաղաքական գործիչը նաև զուգահեռներ է անցկացրել Մոլդովայի վերջին փորձի հետ ենթադրելով, որ ապատեղեկատվության դեմ պայքարի պատրվակով ընդդիմադիր ուժերը արհեստականորեն զրկվում են ընտրարշավին մասնակցելուց:

«Կովկասի ինստիտուտի» քաղաքագետ Ալեքսանդր Իկանդարյանը խորհուրդ է տալիս չշտապել եզրակացություններ անել նոր եվրոպական առաքելության ներքաղաքական դաշտի վրա ազդեցության վերաբերյալ: Նա այս առաքելության տեղակայումը համարում է «Երևանի իր արտաքին քաղաքականությունը դիվերսիֆիկացնելու և ԵՄ-ին մերձենալու ցանկության հստակ ցուցիչ», նշելով, որ նոր խմբի իրական ֆունկցիոնալությունը և այն թե ինչն է իրականում «հիբրիդային սպառնալիքներ», պարզ կդառնա միայն այն ժամանակ, երբ առաքելությունն իրականում սկսի իր աշխատանքը, և նրա գործունեության առաջին արդյունքները հասանելի լինեն:
Որոշ ընդդիմադիր շրջանակների մտահոգությունների վերաբերյալ, որ նոր առաքելությունը կարող է դառնալ «մոլդովական սցենարը» Հայաստանում կրկնելու գործիք, փորձագետը խորը կասկած է հայտնել: Քաղաքագետը բացատրել է, որ «Եվրոպան պետք չէ» ընդդիմադիր կուսակցությունների ազդեցությունը սահմանափակելու կամ դրանք արգելելու համար, և այդ նպատակով երկարաժամկետ եվրոպական նախագծերի ստեղծումն անիմաստ է։ «Եվրամիությունը չի կարող արգելել կուսակցություններ Հայաստանում», - ընդգծել է փորձագետը միաժամանակ նշելով երկու երկրների քաղաքական լանդշաֆտների միջև եղած հիմնարար տարբերությունները։ «Ընտրություններից առաջ Մոլդովայում ստեղծված իրավիճակը ձևավորվել է գործոնների եզակի համադրությամբ՝ բնակչության կոնկրետ կազմը, արտասահմանում զանգվածային քվեարկությունը և Մերձդնեստրի ու Գագաուզիայի առկայությունը։ Այս գործոններից ոչ մեկը Հայաստանում առկա չէ, ինչը ուղղակի համեմատությունը դարձնում է ոչ կոռեկտ», - բացատրել է նա։