Հայաստանի տնտեսությունը հարվածի տակ է Իրանում պատերազմի պատճառով

Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի ռազմական գործողությունը, որը ուղեկցվում է Իսլամական Հանրապետության ենթակառուցվածքների վրա զանգվածային հարվածներով, լուրջ տնտեսական մարտահրավերներ է ստեղծում նրա հարևանների համար: Ցամաքով շրջափակված Հայաստանի համար Իրանը ոչ միայն կարևոր առևտրային գործընկեր է, այլ նաև կենսականորեն կարևոր տարանցիկ ուղի, որը կազմում է երկրի արտաքին առևտրի մինչև 25%-ը: dw.com-ն ուսումնասիրել է, թե ինչպես է Հայաստանը, որը բախվում է մի շարք տնտեսական մարտահրավերների, հարմարվում այս իրավիճակին:

Չնայած պաշտոնական հավաստիացումներին, որ Հայաստանի ցամաքային սահմանը Իրանի հետ մնում է բաց, լոգիստիկ շղթաները արդեն խնդրահարույց են դարձել: Հայ բեռնափոխադրողները հայտնում են Իրանի միջոցով տարանցիկ լոգիստիկայի, ինչպես նաև Իրանից Հայաստան և հակառակը, գործնականում դադարեցման մասին: Օրինակ, Չինաստանից և Հնդկաստանից եկող բեռները, որոնք սովորաբար կոնտեյներներով ժամանում են Հայաստան իրանական նավահանգիստներով, մասնավորապես Բանդար Աբբասով, գործնականում դադարել են տեղաշարժվել: Մի քանի լոգիստիկ ընկերություններ dw.com-ի թղթակցին հայտնել են Իրանի միջոցով հայկական բեռների տարանցման կտրուկ անկման մասին:

Երկու երկրների միջև առևտրաշրջանառությունը 2025 թվականին գերազանցել է 768 միլիոն դոլարը, ինչը նախորդ տարվա համեմատ 4.2%-ով ավելի է։ Այնուամենայնիվ, չնայած այն հանգամանքին, որ Իսլամական Հանրապետության բաժինը Հայաստանի արտաքին առևտրի ընդհանուր շրջանառության մեջ կազմում է համեստ 3.6%, առևտրի կառուցվածքը մնում է կտրուկ ասիմետրիկ։ Հայաստանի առևտրի բացասական մնացորդը հարևանի հետ մոտեցել է 680 միլիոն դոլարի, ինչը վկայում է իրանական ներմուծման գերիշխող դիրքի մասին։ Չնայած Իրանին բաժին է ընկնում ներմուծվող ապրանքների ընդհանուր ծավալի ընդամենը 5.2%-ը, հայկական շուկայի կախվածությունը հարևանից մնում է զգալի մի շարք ապրանքների համար։ Չնայած Երևանի կաբինետի հավաստիացումներին, որ Հայաստանը պատրաստ էր Իրանի և Իսրայելի միջև լարվածության սրմանը և միջոցներ է ձեռնարկել նման իրավիճակի դեպքում ապրանքների պակասը կանխելու համար, փորձագետները շարունակում են կասկածամիտ լինել։ Պաշտոնական դիրքորոշումը, որի համաձայն հիմնական ռիսկերը նախապես գնահատվել են, հակասում է ազգային տնտեսության շարունակական խոցելիության վերաբերյալ փորձագիտական ​​կարծիքին։

Եթե իրանական ճանապարհները երկար ժամանակ փակ մնան, հայկական ներմուծումը կարող է վերացվել կամ զգալիորեն նվազել հայկական շուկայի համար կարևորագույն ապրանքների մասով։ Դրանք հիմնականում ներառում են շինանյութեր: Իրանը մատակարարում է Հայաստանի ցեմենտի ներմուծման 92%-ը (ըստ 2025 թվականի առաջին կեսի տվյալների), ինչպես նաև մատակարարում է պողպատե և երկաթե ձողեր, բիտում, պոլիէթիլեն և կերամիկական սալիկներ։ Էներգիան է Իրանի հիմնական ներմուծումը։ Իրանը կազմում է Հայաստանի բնական գազի սպառման մինչև 20%-ը՝ «գազ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» բարտերային համակարգի շրջանակներում։ Տնտեսագետները կարծում են, որ այդ ոլորտում կախվածությունը կրիտիկական չէ. մատակարարման խափանումների դեպքում Երևանը կարող է արագորեն փոխհատուցել դեֆիցիտը ավելացնելով իր հիմնական էներգետիկ գործընկեր Ռուսաստանից մատակարարումները։

Ավելին, իրանական լրատվամիջոցներն արդեն հաղորդել են գյուղատնտեսական արտահանման արգելքի մասին, որն անմիջականորեն կազդի հայկական սննդամթերքի շուկա մատակարարման վրա, այդ թվում կաթնամթերքի, կարագի, բանջարեղենի և ցիտրուսային մրգերի։ Տնտեսագետները կարծում են, որ հայկական շուկան դժվարություններ կունենա այդ ապրանքների մատակարարման հարցում, հատկապես ձմռան և գարնան ամիսներին, երբ տեղական արտադրությունը, սահմանափակ հզորությունների պատճառով, կբախվի շուկայի հագեցմանը։

Ըստ Finport տնտեսական լրատվական պորտալի գործադիր տնօրեն և տնտեսական մեկնաբան Էմանուել Մկրտչյանի շինանյութերի, մասնավորապես Իրանից ներմուծվող ցեմենտի խառնուրդների գների կտրուկ աճի մտավախությունները դեռևս չեն իրականացել։ Մասնագետը նշել է, որ հիմնական թեժ կետերը գտնվում են երկրի հարավում և կենտրոնում (ներառյալ Թեհրանը)։ «Իրանի հյուսիսը ազատ է և ապրում է իր սեփական կյանքով։ Մենք չենք տեսնում Իրանից փախստականներ կամ խուճապ։ Երկիրը աշխատում և արտադրում է», - նշել է Էմանուել Մկրտչյանը dw.com-ին տված հարցազրույցում։

ՀՀ կենտրոնական բանկը ներկայումս գնահատում է հակամարտությունից ուղղակի գնաճային ճնշումը մոտ 0.5% նշելով, որ ֆինանսական կայունության համար ռիսկերը ցածր են։ Այնուամենայնիվ, տնտեսագետները զգուշացնում են մի քանի կատեգորիա ապրանքների անխուսափելի գների աճի մասին։

Օրինակ, բենզինի և դիզելային վառելիքի գները կարող են բարձրանալ։ Չնայած Հայաստանը վառելիք է ներմուծում հիմնականում Ռուսաստանից (ավելի քան 60%), ինչպես նաև Ռումինիայից և Բուլղարիայից, տնտեսագետները կարծում են, որ Հորմուզի նեղուցում ճգնաժամի պայմաններում նավթի համաշխարհային գների աճը կազդի ներքին գների վրա։ Ի դեպ, բացասական հետևանքներն արդեն զգացվում են շուկայի այդս հատվածում. վերջին օրերին, ըստ հաղորդումների, Հայաստանի մայրաքաղաքի որոշ բենզալցակայաններում բենզինի գները բարձրացել են 7-8%-ով։

Տնտեսական լարվածության լրացուցիչ գործոն կարող է լինել Իրանից զանգվածային միգրացիան, որը դեռևս չի նկատվել։ Այնուամենայնիվ, վերլուծաբանները զգուշացնելով դեռևս զուգահեռներ են անցկացնում 2022 թվականի հետ։

Մկրտչյանը կանխատեսում է, որ մարդկանց հանկարծակի հոսքը զգալի բեռ կստեղծի շուկայի վրա առաջացնելով վարձակալության գների նոր աճ: Այնուամենայնիվ, Կենտրոնական բանկը չի բացառում տեղայնացված դրական ազդեցությունը նոր կապիտալի և աշխատուժի հոսքի տեսքով:

Ինչ վերաբերում է Հայաստանից Իրան արտահանմանը, ապա այն պատմականորեն սահմանափակ է, առյուծի բաժինը կազմում է էլեկտրաէներգիան, որը Իրանին մատակարարվում է գազի դիմաց: Իրանը արտահանման վրա կենտրոնացած երկիր է խիստ պրոտեկցիոնիստական ​​համակարգով և առաջադեմ ներմուծման փոխարինմամբ, նշել է Մկրտչյանը, ուստի նա չի կանխատեսում զգալի կորուստներ հայ արտահանողների համար:

Հարավային լոգիստիկ միջանցքը սպառնալիքի տակ լինելու պատճառով Հայաստանը ստիպված է շտապ վերանայել իր մատակարարման ուղիները: Ավանդաբար, Վրաստանը, Իրանի հետ միասին, երկրի հիմնական ցամաքային դարպասն է դեպի արտաքին աշխարհ, որը այժմ կկրի լրացուցիչ լոգիստիկ բեռ: «Այս դեպքում մենք ունենք միայն մեկ տարբերակ. առավելագույնս օգտագործել վրացական երթուղին, վրացական նավահանգիստները և ենթակառուցվածքները Հայաստան ապրանքներ մատակարարելու համար», - dw.com-ին բացատրել է Հայաստանի ամենամեծ բեռնափոխադրող «Ապավեն» ընկերության գործադիր տնօրեն Գարիկ Աղաջանյանը:

Իրանական տարանցիկ երթուղու կասեցումը, ըստ Էմանուել Մկրտչյանի, անպայման բացասական ազդեցություն կունենա Հայաստանի տնտեսության վրա: Այլընտրանքային ուղիներ, ինչպիսիք են վրացական նավահանգիստները, գոյություն ունեն, բայց ապրանքները դրանց հասցնելը կապված է լրացուցիչ լոգիստիկ դժվարությունների և ծախսերի հետ։ «Լոգիստիկ ծախսերի աճը անխուսափելիորեն կխթանի գնաճը Հայաստանում: Մենք արդեն ունենք գնաճ: Ես չեմ կարծում, որ այն զգալիորեն կաճի, քանի որ առևտրաշրջանառությունն ինքնին փոքր է բացարձակ առումով: Բայց գնաճի նվազում անպայման չի լինի», - ընդգծել է Մկրտչյանը, ինչը կիսել է նաև Հայաստանի Կենտրոնական բանկը: «Եթե հակամարտությունը խորանա, տրանսպորտային ծախսերը և ներմուծման ու արտահանման ծախսերը կարող են աճել», - հայտարարել է Հայաստանի Կենտրոնական բանկը: Թե որքան կտևի այս սթրես-թեստը տնտեսության համար, կախված կլինի շարունակվող պատերազմի ինտենսիվությունից և աշխարհագրությունից։

Միևնույն ժամանակ, բացասական տնտեսական ազդեցությունից բացի, փորձագետները գնահատում են, որ հարավային ուղղությամբ ճգնաժամը կունենա աշխարհաքաղաքական հետևանքներ. մասնավորապես առևտրային հոսքերի վերակառուցում, ինչը կմեծացնի Հայաստանի էներգետիկ ոլորտի արդեն իսկ բարձր կախվածությունը ռուսական ռեսուրսներից։ «Եթե իրանական երթուղին փակվի, ռուսական երթուղին անպայման կընդլայնվի, քանի որ այլ մատակարարումներ չեն կարող լինել: Եթե մենք կորցնենք Իրանից եկող նավթամթերքի 10%-ը, մենք ստիպված կլինենք այն փոխհատուցել հիմնականում Ռուսաստանից», - բացատրել է Մկրտչյանը։

Իրանական ուղղությամբ առկա լոգիստիկ ճգնաժամը տեսականորեն կարող է ծառայել որպես կատալիզատոր Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակման արագացման համար, որը լրացուցիչ խթան ստացավ 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնյան համաձայնագրի ստորագրումից հետո: Սակայն գործնականում իրավիճակը զարգանում է այլ կերպ: Էմանուել Մկրտչյանը կասկածանքով է մոտենում արագ տնտեսական ինտեգրման հավանականությանը հաշվի առնելով ներկայիս իրադարձությունները: Մասնագետը ներկայիս պարբերաբար բեռնափոխադրումները (մասնավորապես վառելիք, քսանյութեր և կերային հացահատիկ տեղափոխող տարանցիկ գնացքները) բնութագրում է ոչ թե որպես համակարգված նոր երթուղիների սկիզբ, այլ որպես սիտուատիվ քաղաքական արձագանք:

Վերլուծաբանի խոսքով այս ոչ ավանդական բեռնափոխադրումները կոնկրետ համաձայնագրերի արդյունք են, որոնք նախընտրական շրջանում քաղաքական աջակցություն են հանդիսանում Հայաստանի ներկայիս ղեկավարության համար: «Հաղորդակցության ոլորտում իրական և լայնածավալ տնտեսական առաջընթաց չպետք է սպասել առնվազն մինչև ամռան կեսերը. մինչ այդ բոլոր որոշումները մեծապես կախված կլինեն հունիսին նախատեսված խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքից», - եզրափակել է փորձագետը։