Քաղաքական համակարգը՝ որպես պետական իմունիտետ. դասեր աշխարհից և Հայաստանի իրականությունը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Քաղաքական համակարգն այն մեխանիզմների ամբողջությունն է, որի միջոցով հասարակությունը կազմակերպում է իշխանության բաշխումը, որոշումների ընդունումը և հակասությունների կառավարումը։ Երբ այդ համակարգը կայացած է, պետությունը ձեռք է բերում ինստիտուցիոնալ հիշողություն, կանխատեսելիություն և ճգնաժամերին դիմակայելու ունակություն, իսկ երբ այն թերի է, նույնիսկ ամենաուժեղ առաջնորդները չեն կարող ապահովել երկարաժամկետ կայունություն։

Քաղաքական համակարգի կայունության և արդյունավետության կարևորությունը առավել հստակ ձևակերպվել է ժամանակակից քաղաքագիտության տեսության մեջ, որտեղ նշվում է, որ կայացած պետությունը պետք է համադրի երեք հիմնական բաղադրիչ՝ ուժեղ պետական ապարատ, օրենքի գերակայություն և հաշվետու իշխանություն։ Այս երեքի հավասարակշռությունն է ստեղծում այն միջավայրը, որտեղ քաղաքական համակարգը կարողանում է գործել անկախ անհատներից։ Եթե որևէ բաղադրիչ բացակայում է, համակարգը դառնում է խոցելի՝ կա՛մ կենտրոնացված ավտորիտար կառավարման, կա՛մ քաոսային անկայունության տեսքով։

Կայացած քաղաքական համակարգ ունեցող երկրների օրինակները ցույց են տալիս, որ ինստիտուտների գերակայությունը անձերի նկատմամբ հանդիսանում է պետության երկարաժամկետ կայունության առանցքը։ Շվեյցարիան դասական օրինակ է, որտեղ քաղաքական կայունությունը ապահովվում է ոչ թե ուժեղ առաջնորդներով, այլ ինստիտուցիոնալ հավասարակշռությամբ, դաշնային կառուցվածքով և ուղղակի ժողովրդավարության մեխանիզմներով, որոնք թույլ են տալիս քաղաքացիներին անմիջականորեն մասնակցել որոշումների ընդունմանը և կանխել իշխանության կենտրոնացումը։ Նման համակարգում նույնիսկ քաղաքական ճգնաժամերը չեն վերածվում համակարգային կոլապսի, քանի որ ինստիտուտները շարունակում են գործել անկախ կոնկրետ քաղաքական դերակատարներից։

Սկանդինավյան երկրները ևս ներկայացնում են կայացած քաղաքական համակարգի օրինակ, որտեղ բարձր մակարդակի ինստիտուցիոնալ վստահությունը դարձել է տնտեսական և սոցիալական զարգացման հիմք։ Դանիայի օրինակը ցույց է տալիս, որ հասարակության և պետական ինստիտուտների միջև վստահությունը կարող է դառնալ նույնիսկ տնտեսական աճի կարևոր գործոն, քանի որ այն նվազեցնում է գործարքային ծախսերը և բարձրացնում կառավարման արդյունավետությունը։ Այսպիսի երկրներում իշխանության փոփոխությունը չի հանգեցնում համակարգային ցնցումների, քանի որ քաղաքական գործընթացները կառուցված են կանոնների և ինստիտուտների վրա, այլ ոչ թե անձերի։

Նմանատիպ տրամաբանություն կարելի է տեսնել նաև Միացյալ Թագավորության կամ Ֆրանսիայի նման երկրներում, որտեղ նույնիսկ քաղաքական ճգնաժամերի կամ կտրուկ փոփոխությունների պայմաններում ինստիտուտները շարունակում են գործել։

Իսկ քաղաքական համակարգի կայացածության բացակայությունը, հակառակը, հանգեցնում է այնպիսի երևույթների, որտեղ իշխանությունը կենտրոնանում է մեկ անձի կամ շատ նեղ խմբի ձեռքում՝ թուլացնելով ինստիտուցիոնալ հակակշիռները։ Այսպիսի համակարգերում պետության կայունությունը դառնում է կախված կոնկրետ առաջնորդի ունակություններից, իսկ նրա հեռանալուց հետո համակարգը հաճախ հայտնվում է ճգնաժամի մեջ։ Սա հենց այն իրավիճակն է, երբ պետությունը չունի «իմունիտետ» և չի կարող ինքնուրույն վերարտադրվել։

Հայաստանի քաղաքական համակարգի խնդիրը հենց այս համատեքստում պետք է դիտարկել։ Անկախությունից ի վեր ձևավորված համակարգը երկար ժամանակ չի անցել ինստիտուցիոնալացման լիարժեք փուլ, և դրա արդյունքում քաղաքական գործընթացները հաճախ կառուցվել են ոչ թե ինստիտուտների, այլ անձերի շուրջ։ Սա պայմանավորված է մի քանի գործոններով։ Առաջին հերթին խոսքը պատմականորեն ձևավորված քաղաքական մշակույթի առանձնահատկությունների մասին է, երբ իշխանությունը ընկալվում է որպես կենտրոնացված ռեսուրս, այլ ոչ թե ինստիտուցիոնալ գործընթաց։

Մյուս կարևոր հանգամանքը քաղաքական կուսակցությունների ինստիտուցիոնալ թուլությունն է, որոնք հաճախ չեն ձևավորվում գաղափարախոսության կամ ծրագրերի շուրջ, այլ կապված են կոնկրետ առաջնորդների հետ։ Աչքի զարնող է նաև պետական ինստիտուտների սահմանափակ անկախությունը, ինչը թույլ չի տալիս նրանց գործել որպես հակակշիռ իշխանությանը։ Իսկ երբ ներկայում գործող սուպերվարչապետական համակարգը կլանել է ողջ պետական կառավարումը, քաղաքական դիսկուրսը աստիճանաբար փոխարինվում է անձակենտրոնությամբ, որտեղ քաղաքական պայքարը ծրագրային և գաղափարական հարթությունից տեղափոխվում է դեպի անձերի միջև մրցակցության դաշտ։

Սա նշանակում է, որ քաղաքական օրակարգը ձևավորվում է ոչ թե երկարաժամկետ ռազմավարական նպատակների, այլ իրավիճակային խնդիրների և կարճաժամկետ շահերի հիման վրա։ Արդյունքում քաղաքական գործընթացները դառնում են անկանխատեսելի և հաճախ ենթակա հանկարծակի փոփոխությունների։ Անձակենտրոնության հետևանքներից մեկն այն է, որ յուրաքանչյուր քաղաքական փոփոխություն կարող է վերածվել համակարգային ճգնաժամի, քանի որ ինստիտուտները չունեն բավարար կայունություն՝ ապահովելու շարունակականություն։ Սա նաև խաթարում է հանրային վստահությունը, քանի որ քաղաքացիները սկսում են պետությունը նույնացնել կոնկրետ իշխանությունների հետ, այլ ոչ թե ընկալել որպես կայուն ինստիտուցիոնալ համակարգ։

Բացի այդ, իրավիճակային լուծումների գերակայությունը նշանակում է, որ քաղաքական որոշումները հաճախ ընդունվում են կարճաժամկետ հաշվարկներով՝ առանց ռազմավարական պլանավորման։ Սա հատկապես վտանգավոր է այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են անվտանգությունը, տնտեսությունը կամ արտաքին քաղաքականությունը, որտեղ անհրաժեշտ է երկարաժամկետ տեսլական և ինստիտուցիոնալ հետևողականություն։ Երբ այդ տեսլականը բացակայում է, պետությունը դառնում է ռեակտիվ՝ արձագանքելով խնդիրներին, այլ ոչ թե կանխատեսելով և կանխարգելելով դրանք։

Այս ամենը ցույց է տալիս, որ քաղաքական համակարգի կայացումը Հայաստանի համար ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև գոյաբանական խնդիր է։ Պետության իմունիտետը հնարավոր է ապահովել միայն այն դեպքում, երբ ձևավորվում են ուժեղ ինստիտուտներ, որոնք գործում են անկախ անհատներից և ապահովում են իշխանության բաշխման և վերահսկման մեխանիզմներ։ Իսկ սա պահանջում է ոչ միայն ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ, այլ նաև արմատացած քաղաքական մշակույթի փոփոխություն։

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում