ԱՄՆ ԱԷԿ-ը Հայաստանում. Փաշինյանը չի վախենում Չեռնոբիլից

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 14 Մարտ, 2026 9:39

ՀՀ ղեկավար Փաշինյանը պլանավորում է հանրապետությունը վերածել ամերիկյան միջուկային էներգիայի փորձարկման վայրի: Ավելին, հայ քաղաքացիները կվճարեն այս խարդախության համար իրենց հարկերով: Նման հեռանկար է բխում է հայ պաշտոնյաների հայտարարություններից և հայկական մամուլում ոգևորությամբ հրապարակված տեղեկատվությունից: Ինչպես հայտնի է, Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի գրեթե կեսը՝ մինչև 40%-ը, ներկայումս արտադրվում է Մեծամորի ԱԷԿ-ում, որը կառուցվել է համանուն քաղաքի մոտ խորհրդային տարիներին: Դրա էներգաբլոկներից մեկը փակվել է 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի երկրաշարժից հետո, իսկ երկրորդը դեռևս շահագործվում է «Ռոսատոմի» կողմից: Ըստ ներկայիս ծրագրերի նախատեսվում է այդ ռեակտորը շահագործումից հանել 2036 թվականին: Նախկինում կանխատեսվում էր, որ Ռուսաստանը կկառուցի ևս մեկ կամ երկու ժամանակակից էներգաբլոկ՝ դրա փոխարեն, բայց Երևանի ծրագրերը արագ են փոխվում: ԱՄՆ փոխնախագահ Ջ.Դ. Վենսի 2026 թվականի փետրվարին Երևան կատարած աշխատանքային այցի ժամանակ երկու կողմերը ստորագրել են այսպես կոչված «123 համաձայնագիրը»։ Դա ԱՄՆ ստանդարտ փաստաթուղթ է, որը օրինականորեն թույլատրում է համագործակցությունը ատոմային էներգիայի խաղաղ օգտագործման ոլորտում։ Օրինակ նմանատիպ համաձայնագրի համաձայն, Միացյալ Նահանգները միջուկային վառելիք է գնում նույն «Ռոսատոմից»։ Մամուլի ասուլիսում Վենսը և Փաշինյանը հայտարարել են, որ նոր նախագծի կառուցման համար կտրվի մինչև 5 միլիարդ դոլար և լրացուցիչ 4 միլիարդ դոլար ատոմային էներգաբլոկների վառելիքի և սպասարկման համար։ Ընդհանուր առմամբ, դա ավելին է, քան Հայաստանի տարեկան բյուջեն (7,4 միլիարդ դոլար)։ Սակայն Երևանը հույս ունի, որ ատոմակայանից ստացված էժան էներգիան կփոխհատուցի ամեն ինչ, հատկապես որ առաջին 5 միլիարդ դոլարը հայերին կտրամադրեն իրենք՝ ամերիկացիները։ Փաշինյանը նշել է, որ նախագիծը կնպաստի Հայաստանի էներգետիկ ռեսուրսների դիվերսիֆիկացիային օգտագործելով անվտանգ և նորարարական տեխնոլոգիաներ։ Բայց խնդիրը անվտանգության ոլորտում է։ Ռուսաստանն ունի Լոմոնոսովի լողացող ատոմակայանը, որը շահագործում է նմանատիպ էներգաբլոկ, նաև Չինաստանում կան մինի-ատոմակայաններ, բայց ամերիկացիներ դեռևս չեն կառուցել կամ փորձարկել որևէ նմանատիպ բան: Եվ Հայաստանը կլինի փորձաքարը։

Որքա՞նով է ռիսկի դիմում Երևանի ղեկավարությունը միջուկային էներգիայի հարցում հույսը դնելով ԱՄՆ-ի վրա: svpressa.ru-ի այդ հարցին պատասխանել է «Ռոսատոմ» պետական կորպորացիայի Հանրային խորհրդի անդամ Վալերի Մենշչիկովը։

svpressa.ru,– Վալերի Ֆեդորովիչ, ԱՄՆ-ը ցանկանում է Հայաստանին մատակարարել մոդուլային ռեակտորներ, բայց նրանք նույնիսկ նախատիպ չունեն...

— Բացարձակապես ճիշտ է: Սակայն Ռուսաստանը ոչ միայն ստեղծել է նման նախատիպեր, այլ նաև փորձարկել է դրանք տասնամյակներ շարունակ: Դրանցից առաջինը տեղադրվել է «Լենին» սառցահատի վրա, որն այժմ կայանված է Մուրմանսկում և օգտագործվում է որպես թանգարան: Այդ ժամանակվանից անցել է ավելի քան 50 տարի, և ի հայտ է եկել նման ռեակտորների մի ամբողջ սերունդ: Ներկայումս դրանց թվում է RITM-200-ը, նաև կառուցվում է ավելի հզոր սառցահատ մոդուլային բլոկ: Մեր լողացող կայանը՝ «Ակադեմիկոս Լոմոնոսովը», որը ներկայումս կայանված է Չուկոտկայի Պևեկի մոտ, մոդելային մոդուլային ԱԷԿ է (այն մոտ 70 ՄՎտ է մատակարարում ափամերձ ցանցին նույնքան, որքան ամերիկացիներն են խոստանում հայերին):

Ինչ վերաբերում է ցամաքային փոքր մոդուլային միջուկային ռեակտորին, ապա մենք դա կառուցում ենք Յակուտիայում՝ Ուստ-Կույգա գյուղի մոտ: Այն գրեթե պատրաստ է, և ընդհանուր առմամբ կունենա երկու մոդուլային ռեակտոր: Վերջապես, մենք պայմանագիր ենք ստորագրել Ուզբեկստանի հետ, որի համաձայն «Ռոսատոմը» այնտեղ կկառուցի երկու մեծ ռեակտոր և մի շարք մոդուլային ռեակտորներ: Այսինքն մենք ունենք փորձ, մշակումներ և արդեն իսկ գործող մոդուլային ատոմակայաններ: Մեր առաջատարությունը այդ ոլորտում հաստատվում է ինչպես տեխնիկական պրակտիկայով, այնպես էլ տնտեսագիտությամբ:
Ինչ վերաբերում է ամերիկացիներին, ապա նրանց մի քանի ընկերություններ են զբաղվում մոդուլային ռեակտորի հաշվարկներով և նախագծային աշխատանքներով, բայց մինչ այժմ դա միայն «թղթի վրա է»: Իսկ արդեն գործողի և դեռևս նախագծվողի միջև եղած տարբերությունը հսկայական է:

svpressa.ru,– Մեր երկիրը իր առաջին մոդուլային ռեակտորները փորձարկել է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում՝ բնակեցված վայրերից հեռու գտնվող սառցահատների վրա։ Եթե Հայաստանը ընտրի ամերիկյան փոքր ռեակտորներ, դրանք առաջին անգամ կփորձարկվեն անմիջապես Հայաստանի տարածքում։ Որքանո՞վ վտանգավոր կարող են լինել նման խաղաղ միջուկային փորձարկումները հանրապետության բնակիչների և նրանց հարևանների՝ Ադրբեջանի համար։

— Հաշվի առնելով բոլոր լուրջ տեխնիկական և ինժեներական ասպեկտները, միջուկային նախագծերը սովորաբար փորձարկվում են երկար տարիների ընթացքում աստիճանաբար ընդլայնելով դրանց ֆունկցիոնալությունը և արդիականացնելով դրանք փորձարկումների ընթացքում։ Սակայն նույնիսկ այդ մոտեցմամբ ռիսկերը մնում են։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանի համար հիմնական ռիսկը այն չէ, որ նրա տարածքը կօգտագործվի որպես փորձարկման հրապարակ։ Նրանք, հավանաբար, կսկսեն մեկ ռեակտորից, և միայն այն փորձարկելուց հետո կսկսեն կառուցել մյուսները։ Դա, հավանաբար, երկար ժամանակ կպահանջի և կարող է խաթարել հայկական էներգետիկ ընկերությունների ծրագրերը։ Բայց հիմնական ռիսկը մարդկային է։ Գործառնական թիմերը մարզվում են Ռուսաստանում, և նախքան ռեակտորի վրա առաջին անգամ աշխատելու թույլտվություն ստանալը, նրանք մարզվում են «Ռոսատոմ» ակադեմիաներում։ Այլ կերպ ասած, տեղի է ունենում իրադարձությունների մի ամբողջ շղթա։ Հայաստանում ամերիկյան մոդուլային ատոմակայանների անվտանգությունը կախված կլինի նրանից, թե արդյո՞ք երկու երկրները կկարողանան բավարար կերպով մարդկանց պատրաստել հանրապետությունում վտանգավոր ատոմային օբյեկտները շահագործելու համար։ Ես չգիտեմ, թե ինչպես դա կիրականացվի։ Ամերիկացիները օգտագործում են իրենց սեփական տեխնոլոգիաները, այլ ոչ թե «Ռոսատոմ»-ինը, որոնք ծանոթ են հայերին։ Ավելին, ամերիկացիների մեծ մասը, հավանաբար, մշտապես չի ապրի և կաշխատի Հայաստանում։ Հետևաբար, տեղական մասնագետները պետք է վերապատրաստվեն տեխնոլոգիաների ոլորտում, նրանք որոշումներ կկայացնեն և կերաշխավորեն անվտանգությունը յուրաքանչյուր փուլում։
Պետք է լուծվի նաև աշխատած միջուկային վառելիքի պահեստավորման հարցը («Ռոսատոմ»-ը չի վերամշակի ամերիկյան ռադիոակտիվ թափոնները)։ Այսպիսով, մենք հիմա տեսնում ենք քաղաքական որոշումներ Երևանից, բայց Փաշինյանը, իմ կարծիքով, մշուշոտ պատկերացում ունի ամբողջ պատկերի մասին։

svpressa.ru,– Արդյո՞ք ամերիկյան «մոդուլները» կարժենան ավելի քիչ, քան ռուսականները։ Ուստ-Կույգա փոքր ատոմակայանի (ՇՓԷ) արժեքը գնահատվում է 1 միլիարդ դոլարից պակաս, իսկ ամերիկացիները Հայաստանից կգանձեն այդ գումարի 9–ապատիկը:

— Ոչ ոք ձեզ ճշգրիտ թվեր չի տա։ Դրանք գաղտնի են և «փակ»։ Բայց կարող եմ ասել, որ ծախսերը միշտ գերազանցում են նախնական գնահատականները։ Սովորաբար, շահագործման հանձնելուց հետո պարզվում է, որ ատոմակայանի կառուցումը գրեթե կրկնակի թանկ է արժեցել, քան սկզբում հայտարարված գումարը։

svpressa.ru,– Այսինքն Հայաստանի հետ կապված պարզվում է, որգրած 9 միլիարդ դոլարը 18 միլիարդ է, թե՞ մոդուլային կայանների քանակը կլինի կեսով պակաս, քան սպասվում է։

— Վենսի և Փաշինյանի համար հեշտ է տնտեսության մասին խոսել առանց նման կայաններ կառուցելու ամերիկյան փորձի ընդհանրապես, և մասնավորապես Հայաստանում։ Բայց հարցը մշուշոտ է։

svpressa.ru,– Մենք նախատեսում ենք Մեծամորի ԱԷԿ-ը փակել 2036 թվականին։ Բայց ի՞նչ կլինի, եթե ամերիկացիները մինչ այդ ոչինչ չկառուցեն Հայաստանում։

–Ռոսատոմը Հայաստանին առաջարկել է այդ ատոմակայանում նոր բլոկ կառուցելու հնարավորություն. ցանկացած հզորությամբ՝ ներկայիսը կամ նույնիսկ ավելի մեծը։ Դա կլինի ժամանակակից սերնդի ռեակտոր (3+), շատ լավ պաշտպանված հաշվի առնելով տարբեր ատոմակայաններում, այդ թվում Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած բոլոր իրադարձությունները։ Նախագծումն այնպիսին է, որ նույնիսկ շատ լուրջ վթարի դեպքում ճառագայթումը չի դուրս գա ատոմակայանից։

«Ռոսատոմի» արտադրանքը այնքան բարձր հեղինակություն է վայելում, որ նրան կարելի է բնութագրել մեկ տվյալով։ Աշխարհում ներկայումս կառուցվող 29 էներգաբլոկներից 23-ը կառուցում է «Ռոսատոմը»։ Ամերիկացիները վաղուց են շատ հետ մնացել այդ ոլորտում։ Հնարավոր է՝ Միացյալ Նահանգները ցանկանում է փոխհատուցել ատոմակայանների կառուցման ոլորտում իր հետ մնալը կառուցելով փոքր ատոմակայան։ Եվ Հայաստանը կարող է օգնել նրան։ Բայց թող ամերիկացիները նախ փորձեն հասնել այդ ոլորտի առաջատարներին։