Կարծիք. Երևանը հեռանո՞ւմ է ռուսական բիզնեսից

2010-ականների վերջից ի վեր Հայաստանի ՀՆԱ-ն աճել է ավելի քան կեսով, իսկ մեկ շնչի հաշվով աճը գրեթե կրկնապատկվել է։ 2022 թվականը ռեկորդային էր իր 12% աճով, որը հիմնականում պայմանավորված էր Ռուսաստանից կապիտալի և մարդկանց ներհոսքով, ինչպես նաև ծառայությունների և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտների արագ աճով։ Սակայն, մինչև 2023 թվականը աճը դանդաղել էր մինչև 8%, ապա տնտեսությունը վերադարձել էր մոտ 6% նորմալ աճի տեմպի։ Այլ կերպ ասած, երկիրը չի կարողացել անսպասելի ֆինանսական բոնուսը վերածել երկարաժամկետ դրական միտման։ Հայ հասարակական և քաղաքական գործիչ Կարապետ Պողոսյանն է բացատրել, թե ինչու, գրում է ko.ru–ն։

Վերջին տարիներին Հայաստանի տնտեսությունը երբեմն է ցույց  տվել աճ՝ հիմնված արտաքին ցուցանիշների վրա, սակայն այդ աճը չի վերածվել երկարաժամկետ ներդրումային վստահության։ Ամենակարևոր պատճառներից մեկը քաղաքական անկայունությունն է, որը դարձել է համակարգային ռիսկ ինչպես ներքին, այնպես էլ օտարերկրյա ներդրողների համար։ 

Վերջին տարիներին Հայաստանում տնտեսական աճը հիմնականում պայմանավորված է եղել արտաքին գործոններով.

–վերարտահանումով,

–ֆինանսական հոսքերի տեղաշարժով,

–ծառայությունների ոլորտի աճով։

Այնուամենայնիվ, արդյունաբերության, տեխնոլոգիաների կամ ենթակառուցվածքների ոլորտում խոշոր ներդրումների ծավալը չի ​​համապատասխանում կայուն զարգացման տրամաբանությանը։ Դա նշանակում է, որ տնտեսությունը մնում է խոցելի արտաքին ցնցումների նկատմամբ։

Ներդրողները կանխատեսելիությունը գնահատում են ամեն ինչից վեր, գործարարները չեն սիրում ռիսկը, հատկապես քաղաքական ռիսկը։ Երբ երկրի քաղաքական օրակարգը անընդհատ փոխվում է, արտաքին հարաբերությունները լարված են, իսկ ներքին քաղաքական դիսկուրսը հիմնված է սուր բախումների վրա, ներդրումային որոշումները հետաձգվում են։ Ներդրումները չեն գալիս հայտարարություններից։ Դրանք գալիս են ինստիտուտներից։

Վերջին տարիներին Հայաստանում ստեղծվել է մի միջավայր, որտեղ.

–անվտանգության հարցերն են մնում չլուծված,

–սահմանային իրավիճակն է լի անորոշությամբ,

–արտաքին քաղաքականության վեկտորների փոփոխություններն են անընդհատ քննարկվում։

Այս ամենը ներկայացնում է բարձր ռիսկային միջավայր ներդրողների համար։ Ներդրումային հոսքերի բացակայության մեկ այլ պատճառ է իրավական համակարգի նկատմամբ վստահության բացակայությունը։ Եթե ​​սեփականության իրավունքները լիովին պաշտպանված չեն, կամ քաղաքական գործընթացները կարող են ազդել բիզնես միջավայրի վրա, խոշոր ներդրողները պարզապես ընտրում են այլ շուկաներ։ Հայաստանում 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները և ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսի վերջին այցը էլ ավելի են սրել իրավիճակը։ Բանն այն է, որ Հայաստանը գտնվում է բարդ աշխարհաքաղաքական հանգույցում։ Երբ երկիրը չունի հստակ և երկարաժամկետ անվտանգության երաշխիքներ, ներդրողները դա ընկալում են որպես բարձր ռիսկային միջավայր։ Ներդրումները հատկապես զգայուն են ռազմական կամ նախապատերազմյան պայմանների նկատմամբ։

Մասնավորապես, ռուսական կապիտալն է ներկայումս լուրջ սպառնալիքի տակ։ Դրա վրա բացահայտ ճնշումը սկսվել է դեռ 2025 թվականին, երբ Հայաստանի կառավարությունը որոշեց խլել «Տաշիր» խմբից «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերությունը, որի ակտիվները գնահատվում էին մոտավորապես 850-900 միլիոն դոլար։ Այդ գործընթացը ուղեկցվել է սեփականատիրոջ ձերբակալությամբ և միջազգային արբիտրաժային դատարանների որոշումների անտեսմամբ։ Ամփոփելով պետք է ասել, որ դա բիզնեսի կամայական խլում է, որն ուղեկցվել է քաղաքական ճնշումներով։

Վերջերս Հայաստանի վարչապետը հաճախ է խոսում Ադրբեջանի հետ միասնական էներգետիկ և տրանսպորտային համակարգ ստեղծելու հնարավորության մասին։ Այդ հանգամանքը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ մեկ այլ պետության շահերը սպասարկելու համար իշխանությունները պատրաստ են վտանգել հարյուր միլիոնավոր դոլարների ներդրումները, ինչը անխուսափելիորեն կմեծացնի Հայաստանի ներդրումային միջավայրի նկատմամբ անվստահությունը։

Ներկայումս ակտիվորեն են քննարկվում Ռուսաստանի երկաթուղու կառավարման մասին պայմանագրի հնարավոր դադարեցման գաղափարը, ինչպես նաև գործող ատոմակայանի փակման միտքը, որին կհաջորդի ամերիկյան մոդուլային ատոմային էլեկտրակայանների կառուցումը։ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջ.Դ. Վենսը նույնպես անդրադարձել է այդ հարցին տարածաշրջան կատարած իր այցի ժամանակ։

Վերոնշյալի հիման վրա կարելի է կանխատեսել Հայաստանի Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև տնտեսական խզում, որը կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ Հայաստանի համար։