«Իրանական ճգնաժամը կհարվածի Հայաստանին. Երևանը ռիսկի է դիմում կորցնելու ավելին, քան Ղարաբաղը»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 6 Մարտ, 2026 10:33

Մերձավոր Արևելքում հակամարտության սրումը կարող է աղետալի լինել Հայաստանի համար: Մասնագետները զգուշացնում են, որ Թեհրանը Ադրբեջանի միակ զսպող գործոնն էր և հայկական տնտեսության համար դեպի աշխարհ տանող գլխավոր դարպասը: Երևանի համար Իրանի կորուստը համեմատելի կլինի Ղարաբաղի կորստի հետ, գրում է pronedra.ru–ն:

Մինչ համաշխարհային լրատվամիջոցները հետևում են Թեհրանի վրա հարվածներին և Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի մահվանը, Հարավային Կովկասում անհանգստությունն աճում է: Հայաստանը, որը պատմականորեն կապված է Իրանի հետ հազարավոր կապերով՝ էներգետիկայից մինչև տարանցում, ապացուցել է, որ տարածաշրջանի ամենախոցելի երկիրն է: Մասնագետները զգուշացնում են, որ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում (ԻԻՀ) քաոսը կարող է Երևանը ներքաշել տրանսպորտային շրջափակման մեջ, զրկել երկրի հարավը գազից և առաջացնել փախստականների հոսք: Նման կորստի մասշտաբները կարող են նույնիսկ գերազանցել Ղարաբաղի կորուստը:

Զսպող գործոնը վերանում է

Տասնամյակներ շարունակ Թեհրանը երաշխավորի դեր է խաղացել թույլ չտալով Ադրբեջանին ուժով լուծել Հայաստանի հետ խնդիրները: Իրանը բազմիցս է հայտարարել, որ Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը «կարմիր գիծ» է իր համար, և տարածաշրջանում սահմանների ցանկացած փոփոխություն անընդունելի է: Մարտի 2-ին Հայաստանում Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրլողամին հաստատեց, որ Երևանի անվտանգությունը չափազանց կարևոր է Թեհրանի համար: Սակայն պատերազմի սկսվելու և Խամենեիի մահվան պատճառով Իրանի ազդեցությունը տարածաշրջանում կարող է նվազել: Բաքվի կողմից Զանգեզուրի միջանցքի շուրջ անընդհատ ճնշման պայմաններում նման «պաշտպանիչ հովանոցի» կորուստը Հայաստանին մենակ է թողնում թուրք-ադրբեջանական նկրտումների դեմ պայքարում։

Տնտեսություն և տարանցիկ փոխադրում

Հայաստանի համար, որը նոր է սկսել կապեր հաստատել իր հարևանների հետ և որի Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջով անցնող ճանապարհները փակ են, Իրանն է մնում միակ «պատուհանը դեպի աշխարհ»: Չինաստանից, Հնդկաստանից և Պարսից ծոցի երկրներից ապրանքները հանրապետություն են մտնում Իրանի միջոցով: Չնայած Իրանից ուղիղ արտահանումը փոքր է (8%-ից պակաս), սահմանային քաոսն արդեն կաթվածահար է արել բեռների հոսքը: Վերլուծաբանները նշում են, որ Իրանով տարանցիկ բեռները արգելափակված են, իսկ Ռուսաստանի միջով անցնող այլընտրանքային ճանապարհները խափանումներ են ապրում պատժամիջոցների պատճառով: Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի նախագծի սառեցումը կարող է տարիներով հետ մղել Հայաստանի տնտեսությունը։

Գազ և լույս. էներգետիկայի փլուզում հարավում

2004 թվականից ի վեր Երևանի և Թեհրանի միջև գործում է «գազ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ռազմավարական համաձայնագիրը: Իրանը ամսական Հայաստանին մատակարարում է մոտավորապես 3-4 միլիոն խորանարդ մետր գազ փոխարենը ստանալով 10-12 միլիոն կՎտ/ժ էլեկտրաէներգիա: 2022 թվականի նոյեմբերին համաձայնագիրը երկարաձգվել է մինչև 2030 թվականը:

Հայաստանի հարավային շրջանների (Սյունիք, Վայոց ձոր) համար իրանական գազը ոչ միայն այլընտրանք է, այլ նաև նրանց էներգետիկ հաշվեկշռի հիմքը: Երկու երկրները միացնող խողովակաշարը մատակարարում է հյուսիսից եկող ռուսական գազի համար անհասանելի գազակայաններ և կաթսայատներ: Եթե Իրանում հակամարտությունը շարունակվի, մատակարարումները կդադարեն, և երկրի հարավը կմնա առանց վառելիքի: Նոր 400 կիլովոլտանոց Իրան-Հայաստան էլեկտրահաղորդման գծի կառուցումը, որն այժմ 85%-ով ավարտված է, նույնպես կդադարեցվի: Դա վերջ կդնի Երևանի հարևանների հետ իր էներգետիկ ցանցերը համաժամեցնելու և էլեկտրաէներգիայի առևտուր անելու ծրագրերին:

Փախստականներ և մարդասիրական ճգնաժամ

Իրանը Մերձավոր Արևելքի ամենամեծ հայկական սփյուռքի՝ ավելի քան 100,000 մարդու հայրենիքն է։ Ավելին, երկիրն ինքնին բախվում է ներքին բողոքի ցույցերի և անկայունության։ Իրանի դեսպանը վստահեցրել է, որ սահմանին դեռևս փախստականների կենտրոնացում չկա։ Սակայն, ՀՀ ներքին գործերի փոխնախարար Արմեն Ղազարյանը խոստովանել է, որ իշխանությունները հստակ ծրագիր չունեն մարդկանց զանգվածային հոսքի համար։ 2025 թվականի ամռան փորձը, երբ 12-օրյա ռմբակոծությունները հանգեցրին սահմանի խախտման փորձերի, ցույց է տալիս, որ սպասելը երկար չի տևի։ 3 միլիոնից պակաս բնակչություն ունեցող Հայաստանի համար նույնիսկ տասնյակ հազարավոր փախստականների ընդունելը կլինի ծանր բեռ։

Պաշտոնական Երևան. հանգստություն, թե՞ անգործություն

Այս ամենի ֆոնին ՀՀ իշխանությունների արձագանքը, մեղմ ասած, տարօրինակ է թվում։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Անվտանգության խորհրդի արտակարգ նիստ է անցկացրել հարձակումների սկսվելուց հետո միայն 24 ժամ անց, քանի որ զբաղված էր տարածաշրջաններ նախընտրական քարոզարշավի ուղևորություններով։ Արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյանը հայտարարել է, որ ՀՀ-ի համար անվտանգության սպառնալիք չկա, և հետևանքները կլինեն միայն տնտեսական։ Սակայն ընդդիմությունն ու փորձագետները մեղադրում են կառավարությանը ռիսկերը թերագնահատելու մեջ: Քաղաքագետ Ռոբերտ Ղևոնդյանը կարծում է, որ Երևանը վարում է չեզոքության քաղաքականություն ցավակցություն հայտնելով, բայց հստակ դիրքորոշում չընդունելով: Սակայն, փլուզվող համակարգում չեզոքությունը կարող է ընկալվել որպես թուլություն:

Քանի դեռ Երևանը հույս ունի լավագույնի, նրա հարավային սահմանին լարվածությունն աճում է: Հայաստանի համար Իրանի կորուստը կնշանակեր ոչ միայն գործընկերոջ փոփոխություն, այլ նաև լիարժեք աղետ, որը կարող է ընդմիշտ փոխել տարածաշրջանի քարտեզը: