Երեսունութ տարի առաջ Ղարաբաղը դիմեց միանալու Հայաստանին. Մոսկվան այն ժամանակ լռեց

1988 թվականի փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) Ժողովրդական պատգամավորների խորհրդի արտահերթ նստաշրջանում ընդունվեց «Ադրբեջանի ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդներին ուղղված խնդրագիր՝ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից Հայկական ԽՍՀ փոխանցելու վերաբերյալ» պատմական փաստաթուղթը։ Միևնույն ժամանակ, պատգամավորները դիմեցին ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդին այդ որոշումը աջակցելու համար, սակայն Մոսկվան մերժեց ղարաբաղցիների խնդրանքը, գրում է mk.ru–ն։

Այդ որոշման հետևանքները քննարկենք Պետական դումայի ԱՊՀ հարցերով, եվրասիական ինտեգրման և հայրենակիցների հետ հարաբերությունների կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալ Կոնստանտին Զատուլինի հետ։ 

–Եթե այն ժամանակ՝ 1988 թվականին, խորհրդային ղեկավարությունը հաշվի առներ Ղարաբաղի բնակիչներին, որոնց ճնշող մեծամասնությունը հայեր էին, և պարզապես տարածաշրջանը տեղափոխեր մեկ խորհրդային հանրապետությունից մյուսը, հավանաբար շատ ողբերգական իրադարձություններ կկանխվեին։ Ի վերջո, ԽՍՀՄ-ից անջատվելու մասին դեռևս խոսք չէր կարող լինել։ Ղարաբաղցիները հանրահավաքներ էին անցկացնում Լենինի և Գորբաչովի դիմանկարներով։ Կարծո՞ւմ եք, որ Մոսկվան այն ժամանակ սխալ է թույլ տվել։

–Խորհրդային իշխանությունները պատրաստ չէին նման գործողությունների։ Նրանք հուսահատորեն փորձում էին պահպանել ստատուս քվոն։ Նրանք ենթադրում էին, որ հաստատված կարգը փոխելու ցանկացած փորձ, օրինակ ԼՂԻՄ-ը Հայաստանին փոխանցելը, անմիջապես խնդիրներ կստեղծի Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի հետ։ Դա Գորբաչովի գլխավորած կենտրոնական իշխանությունների հիմնական դրդապատճառն էր։ Նրանք փորձում էին որքան հնարավոր է բավարարել Լեռնային Ղարաբաղում հնչեցված պահանջները, բացառությամբ ամենակարևորի՝ ԼՂԻՄ-ը մեկ խորհրդային հանրապետությունից մյուսը փոխանցելու պահանջի։ Դա ծիծաղելի էր։ Հերթական առաքելությամբ Ստեփանակերտ ժամանած ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղար Մեդվեդևը (այժմ մահացած) բարձրացավ մարզկոմի շենքի դիմաց գտնվող ամբիոնին, որը հետագայում դարձավ ԼՂ նախագահի նստավայր, և լսեց հավաքված ամբոխի վանկարկումը «միացում» (վերամիավորում)։ Ըստ ավանդության նա դիմել է այն ժամանակվա ԼՂԻՄ մարզկոմի ղեկավարությանը և հանդիմանաբար ասել. «Ի՞նչ է պատահել ձեզ, ընկերներ։ Մարդիկ Կենտրոնական ունիվերմագ են խնդրում (ԳՈւՄ)։ Չե՞ք կարող նրանց համար ԳՈւՄ կառուցել»։ Իհարկե, նույնիսկ հետագա տարիներին՝ Ելցինի դարաշրջանում, բազմաթիվ սխալներ եղան։ Օրինակ՝ Անդրեյ Կոզիրևն ասաց, որ չի հասկանում հայերի և ադրբեջանցիների միջև եղած խնդիրը. մեկը մուսուլման է, մյուսը նույնպես։ Այսպիսով, շատ անտեղյակություն կար։ Բայց ամենակարևորը՝ կար հարցի ավելի խորը ըմբռնման բացակայություն։ Կարծիք կար, որ ազգային հարց ԽՍՀՄ-ում այլևս գոյություն չունի, որ այն լուծվել էր խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին։ Լենինի՝ բազմազգ պետություն կառուցելու և ազգային ծայրամասերի զարգացումը առաջնահերթ դարձնելու քաղաքականությունը լիովին արդարացված էր։ Այս ամենը շարունակում էր ծանր բեռ լինել վերակառուցման Քաղբյուրոյի համար, և նա անկարող էր որևէ վճռական և ժամանակին գործողություն ձեռնարկել։ Նրանք միջոցներ ձեռնարկեցին, բայց ուշացումով այն իրադարձությունների հետևանքով, երբ իրավիճակն արդեն տեղափոխվել էր այլ հարթություն։ Դա ներառում էր արտակարգ դրության մտցում, զորքերի օգտագործում և Սումգայիթի ու Բաքվի ջարդերին արձագանքելու փորձեր, որոնք Ադրբեջանում դեռևս համարվում են «խորհրդային ռեժիմի հանցագործություններ»։ Այժմ, ժամանակի ընթացքում, կարելի է ասել, որ անկախ նրանից, թե որքան բացասական հետևանքներ կունենար ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանից Հայաստանին փոխանցելու որոշումը, այդ հետևանքները կլինեին ավելի քիչ, քան այն, ինչ եղավ։ Մենք պատմական վիրավորանք և չբուժվող վերք տվեցինք հայ ժողովրդին, քանի որ Ղարաբաղը պարզապես հանձնվեց, իսկ այն ժողովուրդը, որի նախնիները դարեր շարունակ ապրել են այնտեղ, ստիպված եղավ հեռանալ։ 

–Սակայն, «կորցնելով» Հայաստանը, Ռուսաստանը «ձեռք չբերեց» Ադրբեջանին, որն արդեն բացահայտորեն ռազմաքաղաքական գործընկերություն է կառուցում Արևմուտքի հետ։

–Ես չէի պատկերացնում այն, որ 1990-ականների կեսերից ի վեր Բաքվի փողոցները ծածկված են հանգուցյալ Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևի դիմանկարով և «Մեկ ժողովուրդ, երկու պետություն» կարգախոսով պաստառներով։ Այդ երկու պետություններն են Ադրբեջանն ու Թուրքիան։ Ադրբեջանն իր ընտրությունը կատարել էր անկախություն ձեռք բերելուց անմիջապես հետո։ Նրա արտաքին քաղաքականության հիմնական վեկտորը դարձել էր դաշինքը Թուրքիայի հետ։ Իսկ ի՞նչ այլընտրանք ուներ Հայաստանը, բացի Ռուսաստանից։ Մենք պետք է անմիջապես հասկանայինք, թե ո՞ւր է գնում ամեն ինչ և ինչի՞ է դա ի վերջո հասցնելու։ Բայց մենք մեզ կերակրեցինք երեսպաշտությամբ։ Սա ակնհայտ է ձեր հարցից։ Ինչպե՞ս կարող էինք «կորցնել» Ադրբեջանը, եթե այն սկզբից էլ չունեինք։ Ադրբեջանը մի երկիր է, որը զարգացել է որոշակի ուղղությամբ, որտեղ խորհրդային հավատարմության քողի տակ բավականին ակնհայտ ազգային առաջնահերթություններ էին առաջ մղվում։ Դա պետք էր հասկանալ, բայց ոչ ոք չէր ուզում խորանալ դրա մեջ։ Նրանք հաջողությամբ լվանում էին մեզ ուղեղները, ինչպես մյուսներն էին անում հետխորհրդային տարածքում։ Եվ ոչ միայն Կովկասում, այլ նաև Կենտրոնական Ասիայում։ Բայց հիմա ամեն ինչ մեր աչքերի առաջ է, քանի որ նրանք դադարել են ամաչկոտ լինել։ Օրինակ նրանք այլևս ամաչկոտ չեն Ղազախստանում։ Այնտեղ նրանք ակտիվորեն արմատախիլ են անում մեր ընդհանուր անցյալը։ Նույնը տեղի ունեցավ նաև Ադրբեջանում։

- Հիմա Ռուսաստանը կանգնած է այն հսկայական գումարների կորստի հեռանկարի առջև, որոնք ներդրվել են Հայաստանում, մասնավորապես երկաթուղիներում։

- Փողը միակ բանը չէ։ Կա ամենակարևորն է։ Մենք կորցնում ենք ռուս և հայ ժողովուրդների միջև բարեկամության դարավոր ավանդույթը։ Առանց այդ բարեկամության հայերը պարզապես կկոտորվեին պարսիկների կամ թուրքերի կողմից։ Իրականում Ռուսաստանը Կովկաս է եկել քրիստոնյա ժողովուրդների՝ վրացիների և հայերի հրավերով։ Պետք էր դա հասկանալ, երբ մշակվում էր քաղաքականություն. ո՞ւմ վրա պետք է հույս դնել և ո՞ւմ վրա պետք է ուշադրություն դարձնել։ Բայց մենք թույլ տվեցինք, որ մեզ համոզեն։ Եվ նորագույն ժամանակների ամենացայտուն դրվագները մեր ոչ բռնի դիմադրությունն է չարիքին 2020 և 2023 թվականներին Լեռնային Ղարաբաղում։ Արդյունքում, Լեռնային Ղարաբաղը որպես գործող անձ հեռացվեց Անդրկովկասի ռազմաքաղաքական հավասարակշռությունից։

Հայաստանում հակառուսական տրամադրություններ են աճում այն կառավարության ազդեցության տակ, որը հստակորեն կողմնորոշված է դեպի Արևմուտք։ Եվ Ադրբեջանն է պարզապես դադարել մեզ նայել իր պատմական հաղթանակից հետո։ Մի՞թե իրոնա չէ, որ մենք կռվում ենք Հյուսիսային ռազմական շրջանի առաջնագծում, մասամբ Ուկրաինայի ՆԱՏՕ-ին միանալը կանխելու համար։ Միևնույն ժամանակ, Ադրբեջանը Թուրքիայի ռազմական և քաղաքական դաշնակիցն է, որը ՆԱՏՕ-ի հարավային հենակետն է։ Եվ թուրքերը, տարբեր լսարաններում, ասում են, որ ոչ թե իրենք են առաջ շարժվում Ադրբեջանի միջով դեպի Կասպից ծով և Կենտրոնական Ասիա, այլ ՆԱՏՕ-ն է առաջ շարժվում։

Ռուսաստանը միշտ հատուկ հարաբերություններ է ունեցել հայ ժողովրդի հետ։ Ոչ միայն Հայաստանում կամ Ռուսաստանում ապրող հայերի, այլ նաև, օրինակ, ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում ապրող հայկական սփյուռքի հետ։ Նրանք շնորհակալ էին մեզ Հայաստանին մեր աջակցության համար։ Եվ ինչի՞ դիմաց մենք դա փոխեցինք։ Ես Հայաստանի լոբբիստ չեմ, ես Կովկասում ռուսական շահերի լոբբիստ եմ։ Եվ ես հասկանում եմ, թե ինչու մենք պետք է հատուկ հարաբերություններ կառուցեինք Հայաստանի հետ։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am