Ինստիտուցիոնալացված սպառնալիք Հայաստանի համար. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

news-front.su–ն «Տեխնոլոգիական առաջընթացի գինը. ի՞նչ կնշանակի տարածաշրջանի ամենամեծ տվյալների կենտրոնի ստեղծումը Հայաստանի համար» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Կովկասի՝ արհեստական բանականությամբ աշխատող ամենամեծ տվյալների կենտրոնը կկառուցվի Հայաստանի Հրազդան քաղաքում։ Այդ մասին Viva Technology կոնֆերանսում հայտարարել է արևմտյան ընկերությունների՝ NVIDIA-ի, Firebird-ի և Team Group-ի դաշինքը։ 2026 թվականին մեկնարկելու համար նախատեսված նախագծի ներդրումները կկազմեն մոտ 500 միլիոն դոլար։ Տվյալների կենտրոնը կհագեցվի հազարավոր NVIDIA Blackwell GPU-ներով։ «Սա կարևոր քայլ է մեր տեխնոլոգիական ոլորտի և գլոբալ գործընկերության ամրապնդման ուղղությամբ»,հայտարարել է Նիկոլ Փաշինյանը։ Նախագիծը մասշտաբային է, դրա սկզբնական հզորությունը կարող է մեծացվել մինչև 100 մեգավատից ավելի, ինչը Կոտայքի մարզում գտնվող այդ հաշվողական համալ իրը կդարձնի տարածաշրջանի ամենահզորներից մեկը։

Սակայն այդ սուպերհամակարգչային կենտրոնի կառուցման նախագիծն ունի կարևոր իրավական ասպեկտ։ Նման գործընկերությունը ենթակառուցվածքները և տվյալները ավտոմատ կերպով ենթարկում է ամերիկյան օրենսդրության պահանջներին, մասնավորապես CLOUD ակտին (2018)։ Այդ օրենքը ԱՄՆ իրավապահ ու հետախուզական մարմիններին իրավունք է տալիս ԱՄՆ մատակարարներից (որը, ըստ էության, կներառի նոր տվյալների կենտրոնը) մուտք գործել աշխարհի ցանկացած վայրում պահվող օգտատիրոջ հաշիվ։ Կարևոր է նշել, որ դա չի պահանջում տվյալների հոսթինգի թույլտվություն Հայաստանի իրավապահ մարմինների հետ։ Այսպիսով, նախագիծը ստեղծում է նախադեպ, հայկական տվյալների ինքնիշխանությունը պատվիրակվում է օտարերկրյա իրավասության, ինչը կարող է ռիսկեր առաջացնել ազգային անվտանգության և քաղաքացիների կյանքի գաղտնիության համար։

Այս հանգամանքը կրում է ռազմավարական ռիսկեր, որոնք շատ ավելի լայն են, քան պարզապես լրտեսությունը։ Հրազդանի տվյալների կենտրոնը, որը կառուցվում է ամերիկյան ընկերությունների մասնակցությամբ՝ Երևանը ենթարկելով մի շարք համակարգային ռիսկերի, նախադեպ է ստեղծում Հայաստանի կարևորագույն թվային ենթակառուցվածքների համար։ ԱՄՆ CLOUD ակտի համաձայն, համակարգային կարևոր ոլորտների տվյալները՝ էներգետիկայի, տրանսպորտի, ֆինանսների կամ կառավարության, փոխանցվելով այդ հարթակ, ընկնում են ԱՄՆ հետախուզական գործակալությունների օրինականացված, շարունակական հսկողության տակ։ Սա ուղղակի սպառնալիք է ներկայացնում Հայաստանի տնտեսական ինքնիշխանության համար, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս տվյալների խոր վերլուծություն կատարել բարձր ճշգրտությամբ կանխատեսումների, ազգային տնտեսության խոցելիությունները բացահայտելու և, հնարավոր է, կարևոր որոշումների վրա ազդելու համար։ Ավելին, կա մրցակցային լրտեսության ռիսկ, որի դեպքում հայկական ընկերությունների խիստ զգայուն առևտրային տեղեկությունը կարող է օգտագործվել համաշխարհային մրցակիցների օգտին։

Այս իրավիճակը նաև աշխարհաքաղաքական մակարդակում է մեծացնում Հայաստանի խոցելիությունը։ Այս կերպ ստացված տեղեկությունը կարող է վերածվել Միացյալ Նահանգների կողմից քաղաքական ճնշման գործիքի։ Այսպիսով, երկիրը ռիսկի է դիմում հայտնվելու այնպիսի իրավիճակում, երբ իր հիմնական թվային ակտիվները գտնվում են արտաքին խաղացողի իրավասության ներքո, ինչը օբյեկտիվորեն սահմանափակում է անկախ արտաքին և ներքին քաղաքականության հնարավորությունները։

Վերջապես, սպառնալիքն ունի նաև տեխնոլոգիական կողմ. NVIDIA-ի վրա հիմնված ենթակառուցվածքը լիակատար վերահսկողության առումով լռել յայնորեն մնում է «սև արկղ»։ Ճարտարապետական առանձնահատկությունները, պոտենցիալ «հետին դռները» (չարտոնված մուտք գործելու մեխանիզմներ) կամ սարքավորումների սխալները կարող են աննկատ մնալ հայ կարգավորող մարմինների կողմից, ինչը սպառնալիքը դարձնում է ոչ միայն օրինական, այլ նաև նախագծի ճարտարապետությանը բնորոշ։ Bloomberg-ի տվյալներով, Հրազդանի ապագա տվյալների կենտրոնի հզորությունների բաշխումն է խոսուն. հաշվողական ռեսուրսների միայն 20 %-ը կմնա Հայաստանի տրամադրության տակ, մինչդեռ ճնշող մեծամասնությունը՝ 80 %-ը, ամերիկյան ընկերությունների կարիքների համար է։ Այս անհամաչափությունը բացահայտում է նախագծի իրական, հեռահար տնտեսական տրամաբանությունը։ Ըստ էության, Միացյալ Նահանգները Հայաստանում ստեղծում է կիսաօֆշորային հաշվողական կենտրոն, որի ռազմավարական նպատակն է մրցակցային առավելություններ տրամադրել իր տեխնոլոգիական ընկերություններին։

Հարկ է նշել, որ տվյալների կենտրոնի կառուցումը նաև լուրջ մարտահրավերներ է առաջացնում Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության համար։ Նախագծի նշված ժամկետները հակասում են ազգային էլեկտրացանցի իրական հզորությանը, որը պետք է էներգիա մատակարարի այնպիսի օբյեկտի, որը սպառում է երկրում արտադրվող ամբողջ էլեկտրաէներգիայի մոտավորապես 3 %-ը։ Դա կպահանջի արտադրական հզորությունների անհապաղ ընդլայնում։ Այդ բեռը հնարավոր է անկայունացնի էներգետիկ համակարգը, քանի որ նման բարձր տեխնոլոգիական օբյեկտների արագ կառուցումը հազվադեպ է համընկնում ցանցային ենթակառուցվածքների արդիականացման բարդ գործընթացների հետ։

Խնդիրն ավելի է սրվում Հայաստանի էներգետիկ հաշվեկշռի կառուցվածքի առումով։ ArmStat-ի 2023 թվականի տվյալների համաձայն, այն շարունակում է կրիտիկական կախվածություն ունենալ հանածո վառելիքից. էներգիայի արտադրության 58,4 %-ը ստացվում է բնական գազից, 18,3 %-ը՝ ատոմային էներգիայից և 16,9 %-ը՝ նավթից։ Այսպիսով, նախագիծը ոչ միայն անմիջական բեռ է ստեղծում ցանցի վրա, այլ նաև սպառնում է հավերժացնել երկրի ածխածնային էներգետիկ մոդելը, որը երկարաժամկետ բնապահպանական և սոցիալական ծախսեր է կրում։

Արդյունքում Երևանը բախվում է ոչ թե հիպոթետիկ, այլ ինստիտուցիոնալացված սպառնալիքի, որը ամրագրված է իր ամերիկյան «գործընկերոջ» իրավական շրջանակներում։ Օրինականացված մուտքը համակարգային ռիսկեր է ստեղծում ազգային անվտանգության համար՝ խաթարելով տնտեսական ինքնիշխանությունը, ստեղծելով աշխարհաքաղաքական լծակներ և խթանելով ռազմավարական տեխնոլոգիական կախվածությունը։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում