«Արդյո՞ք Ադրբեջանը կփոխարինի Ռուսաստանին Հայաստանի վառելիքի շուկայում»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 26 Դեկտեմբեր, 2025 10:41

Դեկտեմբերի 19-ին 22 վագոնից բաղկացած գնացքը Հայաստան է հասցրել Ադրբեջանի պետական SOCAR ընկերության առաջին խմբաքանակ 1300 տոննա AI-95 բենզինը։ Սա երկու հանրապետությունների հետխորհրդային պատմության մեջ Ադրբեջանից էներգիայի առաջին ուղղակի ներմուծումն է, և դիտորդների կարծիքով Հարավային Կովկասում հիմնարար տեղաշարժ է նշանավորում, գրում է dw.com–ը։

Սա 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում ձեռք բերված դիվանագիտական համաձայնությունների ուղղակի հետևանք է, երբ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ և մասնակցությամբ, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրեցին հռչակագիր, իսկ երկու երկրների արտաքին գործերի նախարարները նախաստորագրեցին խաղաղության համաձայնագիրը։ Այս լիցքաթափման առաջին պտուղները Բաքվի կողմից իր տարածքով Հայաստան բեռների տարանցման արգելքի վերացումն էր: Սկզբում ռուսական և ղազախական ցորեն տեղափոխող գնացքները Ադրբեջանի տարածքով շարժվեցին Հայաստան: Այժմ կողմերն անցել են հաջորդ փուլին՝ ռազմավարական ռեսուրսների անմիջական առևտրին առանց միջնորդների:

Այս նախադեպից հետո Հայաստանում տրվող հիմնական հարցն այն է, թե որքանո՞վ է իրատեսական երկրի համար ռուսական էներգակիրները փոխարինել ադրբեջանականով, կամ գոնե զգալիորեն նվազեցնել կախվածությունը Ռուսաստանից, որը Երևանում շատերը համարում են քաղաքական ճնշման գործիք: Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Մոսկվայից լիակատար անկախությունը դեռ շատ հեռու է: 2024 թվականին Հայաստանը ներմուծել է 489,100 տոննա նավթամթերք, և Ռուսաստանն է գերիշխող մատակարարը՝ 61.2% շուկայական մասնաբաժնով, որին հաջորդում են Իրանը (6%), Մալթան (5.9%), Բուլղարիան (4.9%) և Հունաստանը (4.6%): Այս ֆոնին, Ադրբեջանից առաջին խմբաքանակը (1300 տոննա) դույլի մեջ կաթիլ է թվում, դա ծածկում է երկրի տարեկան կարիքների 0.3%-ից էլ պակասը։

Ավելին, նման լայնածավալ փոխարինման տնտեսական նպատակահարմարությունն է հարցեր առաջացնում փորձագետների շրջանում: Տնտեսագետ և ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Մեսրոպ Առաքելյանը նշել է, որ Ադրբեջանն ինքը բենզինի խոշոր արտահանող չէ: «2025 թվականի առաջին կեսին Ադրբեջանը արտահանել է ընդամենը 5400 տոննա բենզին, հիմնականում Աֆղանստան: Միևնույն ժամանակ, Բաքուն ներքին կարիքների համար ինքն է ներմուծում բարձրակարգ վառելիք, հիմնականում Ռուսաստանից (ներմուծման 61%-ը)», - նշել է նա այս գործարքը անվանելով քաղաքական, այլ ոչ թե շուկայական: Առաքելյանը հարևան Վրաստանի օրինակն է բերել որպես գործարքի շուկայական տրամաբանության դեմ փաստարկ: Նրա խոսքով, եթե Ադրբեջանից բենզինի ներմուծումը տնտեսապես շահավետ լիներ, Վրաստանը առաջինը կաներ դա, քանի որ Բաքվի հետ առևտրի համար որևէ քաղաքական, տնտեսական կամ ենթակառուցվածքային խոչընդոտ չկա, սակայն Թբիլիսին շարունակում է վառելիք գնել այլ մատակարարներից, ինչը, փորձագետի խոսքով, հաստատում է Հայաստան մատակարարումների բացառապես «քաղաքական» այլ ոչ թե «առևտրային» բնույթը։

Մինչդեռ, Հայաստանում իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը այլ տեսակետ ունի և շեշտը դնում է դիվերսիֆիկացիայի տրամաբանության վրա, որին նաև աջակցում է Եվրամիությունը։ «Մենք չենք դրել Ռուսաստանին ամբողջությամբ փոխարինելու նպատակ։ Մենք դիվերսիֆիկացիայի նպատակ ենք դրել», - dw.com-ին ասել է տնտեսական հարցերով խորհրդարանական հանձնաժողովի փոխնախագահ և իշխող «ՔՊ» խմբակցության պատգամավոր Բաբկեն Թունյանը։ Նրա խոսքով, այլընտրանքային մատակարարման ալիքի առկայությունը, նույնիսկ եթե այն չի ծածկում կարիքների 100%-ը, գերիշխող մատակարարին զրկում է վառելիքը որպես լծակ օգտագործելու հնարավորությունից։ «Մեզ համար միևնույն է, թե Ադրբեջանն ինքն է բենզին ներմուծում, թե ոչ։ Եթե մատակարարը առաջարկում է բարենպաստ գին, մենք գնում ենք։ Դա է շուկան», - հավելել է Թունյանը։

Ընդդիմությունը այս գործարքը անվանում է ազգային շահերի փաստացի զիջում։ «Լուսավոր Հայաստան» ընդդիմադիր կուսակցության առաջնորդ Էդմոն Մարուքյանը մեղադրել է կառավարությանը ադրբեջանական բանակին անմիջականորեն ֆինանսավորելու մեջ, որը «շարունակում է օկուպացված պահել Հայաստանի ինքնիշխան տարածքները»: Խոսքը այն սահմանային բարձունքների մասին է, որոնց նկատմամբ ադրբեջանական զորքերը վերահսկողություն են հաստատել 2021-2022 թվականների Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմից հետո: Այս առումով քննադատները նաև մատնանշում են Երևանի և Բաքվի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությունը և հարցի բարոյական կողմը, լուրջ խնդիր է առևտուր անել նրա հետ, ում հետ վերջերս պատերազմ էր։ «Կարճաժամկետ շահույթը երբեք անվտանգություն կամ ինքնիշխանություն չի կառուցում», - զգուշացրել է Պետական եկամուտների կոմիտեի նախկին ղեկավար Դավիթ Անանյանը քննադատելով պետության կողմից առևտրային և տնտեսական քաղաքականության մեջ հստակ «կարմիր գծերի» բացակայությունը։

Հայաստանի էներգետիկ շուկայի դիվերսիֆիկացիան տեղավորվում է Բրյուսելի հետ Երևանի մերձեցման ընդհանուր տրամաբանության մեջ։ Բրյուսելը մշտապես պաշտպանել է Երևանի և Բաքվի միջև տրանսպորտային և տնտեսական կապերի ապաշրջափակումը դա համարելով երկարաժամկետ խաղաղության հիմք և երկրի Ռուսաստանից էներգետիկ կախվածությունը նվազեցնելու հնարավորություն։

Առայժմ դեռ պարզ չէ, թե արդյո՞ք ադրբեջանական նավթամթերքի առաջին խմբաքանակը կնշանակի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև երկարաժամկետ տնտեսական համագործակցության սկիզբ։ Ներկայումս համագործակցությունը գործում է փորձնական ռեժիմով։ Վարչապետ Փաշինյանն արդեն նշել է լոգիստիկ մարտահրավերները մատնանշելով Վրաստանի տարածքով տարանցիկ սակագների հետ կապված որոշ խնդիրներ, որոնք դեռևս պետք է լուծվեն։ Սակայն Երևանը հայտարարել է այս գործընթացը միակողմանի ներմուծումից լիարժեք երկկողմ առևտրի վերածելու իր պատրաստակամության մասին։