Դրական տեղաշարժերի հետ՝ տնտեսության կայուն և որակական աճի խոչընդոտներ, վտանգավոր միտումներ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

2025 թվականը Հայաստանի տնտեսության համար դարձավ միաժամանակ բարդ ու բազմաշերտ ժամանակաշրջան, որը բնորոշվում է ինչպես դրական զարգացումներով, այնպես էլ լուրջ մարտահրավերներով ու կառուցվածքային ռիսկերով։ Տարվա ընթացքում տնտեսական համակարգում տեղի ունեցան մի շարք իրադարձություններ, որոնք էական ազդեցություն ունեցան ոչ միայն ընթացիկ ցուցանիշների, այլև երկարաժամկետ զարգացման հեռանկարների վրա։ Գործընթացները հիմնականում պայմանավորված էին տարածաշրջանային և միջազգային տնտեսական ու քաղաքական փոփոխություններով, ներքին կառուցվածքային շարժերով, ինչպես նաև համաշխարհային շուկաների անկայունությամբ ու նոր տնտեսական օրակարգերի ձևավորմամբ։

Տնտեսական դաշտի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 2025 թվականին շարունակվեց նախորդ տարիների համեմատաբար բարձր տնտեսական ակտիվության միտումը, սակայն դրա հիմքում արդեն հայտնվեցին որակական փոփոխություններ և լուրջ դանդաղումներ նկատվեցին առանձին ոլորտներում, իսկ տնտեսության կառուցվածքային խնդիրները գնալով ավելի են խորանում։

Տարվա սկզբից շարունակվեց տնտեսական ակտիվության աճի ընդհանուր տեմպը, ինչը արտացոլվեց տարեկան մոտ 8 % ցուցանիշով, սակայն թվային այս աճը չպետք է մոլորեցնի. մակրոտնտեսական ակտիվության բարձր մակարդակն ուղեկցվում էր ոլորտային անհամաչափություններով, որոնք ընդգծեցին տնտեսության կառուցվածքային խոցելիությունները։ Առավելապես աճ գրանցվեց ծառայությունների և շինարարության ոլորտներում։ Ծառայությունների ոլորտը շարունակեց մնալ տնտեսության շարժիչ ուժերից մեկը, որտեղ նկատվեց ոչ միայն ծավալների ավելացում, այլև նոր բիզնես մոդելների, թվային ծառայությունների և տեղեկատվական ոլորտի զարգացման միտումներ։ Հատկապես թվային տնտեսության զարգացումը, ՏՏ ոլորտի ծառայությունների արտահանումը և ֆինանսական տեխնոլոգիաների ոլորտում նորարարական լուծումների ներդրումը նպաստեցին ոլորտի մրցունակության բարձրացմանը։ Շինարարության ոլորտում նույնպես արձանագրվեց տպավորիչ աճ՝ պայմանավորված թե՛ բնակարանաշինության, թե՛ ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագրերի ակտիվացմամբ։ Կառավարության կողմից իրականացվող խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերը, ճանապարհաշինության, էներգետիկայի և կապի ոլորտներում ներդրումային ծրագրերը ապահովեցին ոլորտի արագ աճ, ինչը նաև դրական ազդեցություն ունեցավ հարակից ճյուղերի զբաղվածության վրա։ Էներգետիկ ոլորտում ևս շարունակվեց աճի միտումը՝ պայմանավորված ինչպես ներքին սպառման ընդլայնմամբ, այնպես էլ որոշակի նոր ներդրումային ծրագրերի իրագործմամբ։ Հատկապես կարևոր էր վերականգնվող էներգետիկայի ոլորտի զարգացումը, որտեղ պետությունը և մասնավոր հատվածը շարունակեցին որոշակի քայլեր ձեռնարկել նոր հզորությունների ստեղծման՝ մասնավորապես արևային և հողմային կայանների կառուցման ուղղությամբ։ Այս գործընթացները համապատասխանում էին միջազգային կլիմայական օրակարգին և նպաստում էին էներգետիկ անվտանգության ամրապնդմանը, ինչպես նաև տնտեսության դիվերսիֆիկացմանը։

Սակայն մակրոտնտեսական ակտիվության աճի ֆոնին 2025 թվականի ընթացքում առավել սուր դարձան արդյունաբերության և առևտրի ոլորտների խնդիրները։ Արդյունաբերության ոլորտում արձանագրվեց ոչ միայն աճի դանդաղում, այլև որոշակի անկում, որն իր մեջ պարունակում է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին գործոնների ազդեցություն։ Արտադրական հատվածը բախվեց հումքի և սարքավորումների ներմուծման հետ կապված գների բարձրացման, լոգիստիկ խոչընդոտների, աշխատուժի պակասի և տեխնոլոգիական թարմացման անհրաժեշտության խնդիրներին։ Հատկապես բացասական էր արտահանման ծավալների հետ կապված արդյունաբերական ճյուղերի վիճակը, քանի որ տարածաշրջանային շուկաներում և միջազգային գործընկերների հետ հարաբերություններում նկատվեց պահանջարկի տատանում, ինչպես նաև լոգիստիկ և մաքսային խնդիրների խորացում։ Արդյունքում, արտադրական ոլորտում աշխատատեղերի պահպանման և կապիտալ ներդրումների ներգրավման հարցերը դարձան առաջնահերթ։

Առևտրի ոլորտում նույնպես նկատվեց աճի զգալի դանդաղում։ Ներքին առևտրի շրջանառությունը պակասեց, իսկ արտաքին առևտրի ոլորտում արձանագրվեց հատկապես արտահանման ծավալների անկում։ Այս իրավիճակը պայմանավորված էր ինչպես համաշխարհային շուկաներում գնային տատանումներով, այնպես էլ տարածաշրջանային առևտրային հարաբերությունների անորոշությամբ և գործընկեր երկրների տնտեսական խնդիրներով։

Հատկապես զգալի ազդեցություն ունեցավ Ռուսաստանի Դաշնության տնտեսական իրավիճակի փոփոխությունը, որն ավանդաբար Հայաստանի արտահանման հիմնական ուղղությունն է։ ՌԴ-ում տնտեսական անկայունությունը, արևմտյան պատժամիջոցների խստացումը և լոգիստիկ ուղիների սահմանափակումները հանգեցրին արտահանման ծավալների նվազման, ինչը ևս բացասաբար անդրադարձավ առանձին ոլորտների արտադրողականության և եկամուտների վրա։

Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև առևտրաշրջանառությունը 2025 թվականին կտրուկ նվազեց՝ հիմնականում վերաարտահանման ծավալների կրճատման պատճառով: Առաջին կիսամյակում այն կազմեց 3,4 մլրդ դոլար՝ 2024 թվականի նույն ժամանակահատվածի 7,5 մլրդ դոլարի համեմատ: Տասն ամիսների ընթացքում՝ հունվար-հոկտեմբեր, ծավալը հասավ 5,72 մլրդ դոլարի՝ 47,8 %-ով ավելի քիչ, քան նախորդ տարի: Այս ամենը նշանակում է, որ ՀՀ տնտեսության առաջ փակվեցին վերաարտահանման ընձեռած հնարավորությունները։ Չնայած ՀՀ իշխանությունները փորձում են ցույց տալ, թե արտաքին շուկաների դիվերսիֆիկացման ուղղությամբ որոշակի քայլեր են ձեռնարկվում, սակայն դրանք դեռևս չեն ապահովում անհրաժեշտ արդյունք։ Մյուս կողմից էլ՝ եվրոպական, ասիական և մերձավորարևել յան շուկաներ մուտքի հարցում առկա են իրավական, տեխնիկական, որակի և մրցունակության խնդիրներ։

Տնտեսության կառուցվածքային խնդիրներից բացի, 2025 թվականին շարունակեց սրվել նաև աշխատուժի մատչելիության և որակավորման հարցը։ Միգրացիոն հոսքերի աճը, հատկապես երիտասարդ և բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժի արտահոսքը շարունակեցին պայմաններ ստեղծել տնտեսության մի շարք ճյուղերում նվազ արտադրողականության պահպանման վրա։ Այս միտումը բացասաբար անդրադարձավ հատկապես արդյունաբերության և բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտների վրա, որտեղ որակյալ մասնագետների պակասը դարձել է լուրջ խոչընդոտ նորարարական նախագծերի և արտադրական գործընթացների զարգացման համար։ Մյուս կողմից էլ՝ կրթական համակարգի և աշխատաշուկայի պահանջարկի միջև շարունակվող անհամապատասխանությունը, մասնագիտական վերապատրաստման ու շարունակական կրթության ինստիտուտների թերությունները խոչընդոտում են տնտեսության արդիականացմանն ու մրցունակության բարձրացմանը։

Տարվա ընթացքում նկատվեց գնաճային ճնշումների պահպանում, ինչը պայմանավորված էր ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին գործոններով։ Համաշխարհային շուկաներում սննդամթերքի, հումքի և էներգակիրների գների տատանումները, ինչպես նաև ներմուծման լոգիստիկ ծախսերի բարձրացումը հանգեցրին ներքին շուկայում գների աճի շարունակությանը։ Գնաճն, իր հերթին, նվազեցրեց բնակչության գնողունակությունը՝ հատկապես ցածր եկամուտ ունեցող խմբերի շրջանում, ինչը նաև բացասաբար անդրադարձավ ներքին սպառման և տնտեսական ակտիվության վրա։ Կառավարության սոցիալական աջակցության ծրագրերը մասամբ մեղմեցին սոցիալական լարվածությունը, սակայն գնաճի երկարաժամկետ ազդեցությունները շարունակում են մնալ կարևոր մարտահրավեր։

Հարկ է նշել նաև, որ 2025 թվականին ֆինանսական ոլորտը ցուցաբերեց համեմատաբար կայունություն՝ շնորհիվ ֆինանսական վերահսկողության խստացման, բանկային հատվածի կապիտալիզացիայի և թվային տեխնոլոգիաների ներդրման։ Ֆինանսական ծառայությունների հասանելիության բարելավումը, վարկավորման նոր գործիքների զարգացումը և փոքր ու միջին բիզնեսի ֆինանսավորման ընդլայնումն ունեցան որոշակի դրական ազդեցություն հատկապես տնտեսության նորարարական հատվածների և մեկնարկային ընկերությունների համար։ Սակայն ֆինանսական համակարգը շարունակում է բախվել արտարժութային շուկայի տատանումների և միջազգային կապիտալ շուկաների անկայունության հետևանքով առաջացած ռիսկերին, ինչը պահանջում է շարունակական վերահսկողություն և ռիսկերի կառավարման նոր մեխանիզմների ներդրում։

Տնտեսության զարգացման դրական միտումներից կարելի է առանձնացնել նորարարական ոլորտների ակտիվացումը, տեխնոլոգիական ստարտափների աճը և միջազգային համագործակցության ընդլայնումը։ Հատկապես տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, ինժեներական լուծումների և ստեղծագործական արդյունաբերության ոլորտներում նկատվում է նոր ընկերությունների ձևավորում, արտահանման ծավալների ավելացում և միջազգային կապերի ամրապնդում։

Միևնույն ժամանակ, տնտեսական զարգացումների վրա էական ազդեցություն ունեցան արտաքին և ներքին քաղաքական իրավիճակները։ Տարածաշրջանային անվտանգության ռիսկերը, հարևան երկրների հետ հարաբերություններում անորոշությունները, ինչպես նաև միջազգային տնտեսական և քաղաքական ճնշումները որոշակիորեն սահմանափակեցին տնտեսական ակտիվության և ներդրումային հոսքերի ծավալները։ Տնտեսության համար առաջնահերթ դարձավ արտաքին շուկաների դիվերսիֆիկացումը, նոր գործընկերությունների որոնումը և արտահանման աշխարհագրության ընդլայնումը։ Սակայն այս ուղղությամբ ևս առկա են լոգիստիկ, իրավական և որակի վերահսկողության խնդիրներ, որոնք պահանջում են համակարգված լուծումներ։

2025 թվականի ընթացքում բացասական գործընթացների շարքում առանձնացան նաև բնապահպանական խնդիրները, էներգետիկայի համար անհրաժեշտ ռեսուրսների արդյունավետության ու տնտեսման խնդիրները, ինչպես նաև գյուղատնտեսության արդյունավետության բարձրացման անհրաժեշտությունը։ Կլիմայական փոփոխությունների ազդեցությունը, ջրային պաշարների կառավարման մարտահրավերները և գյուղատնտեսական արտադրության տեխնոլոգիական հետընթացը խոչընդոտեցին ոլորտի կայուն զարգացմանը և գյուղական բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը։

Ընդհանուր առմամբ, 2025 թվականը Հայաստանի տնտեսության համար դարձավ ներքին վերափոխումների, կառուցվածքային մարտահրավերների ըմբռնման և նոր ռազմավարական մոտեցումների ձևավորման տարի։ Չնայած մակրոտնտեսական ակտիվության պահպանմանը, ոլորտային անհամաչափությունները, արտահանման և արդյունաբերության դանդաղումը, աշխատուժի որակավորման և միգրացիայի հետ կապված խնդիրները, գնաճային ճնշումները և արտաքին շուկաների սահմանափակումները շարունակում են խոչընդոտել տնտեսության կայուն և որակական աճին։

Տարվա արդյունքները ցույց տվեցին, որ Հայաստանի տնտեսության կայունությունն ու աճի ներուժը կախված են կառուցվածքային խնդիրների լուծման ուղղությամբ խորքային բարեփոխումներից, արտաքին և ներքին ռիսկերի արդյունավետ կառավարման կարողությունից և տնտեսության արդիականացման համապարփակ մոտեցումից, ինչը պետք է դառնա առաջիկա տարիների տնտեսական քաղաքականության առանցքը։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում