Ամերիկյան տվյալների կենտրոն Հայաստանում. ենթակառուցվածքների զարգացում, թե՞ նոր ռիսկի գոտի

Քաղաքական իրարանցման և «տեխնոլոգիական առաջընթացի» մասին անվերջ խոսակցությունների ֆոնին Հայաստանի կառավարությունը հայտարարել է տարածաշրջանի ամենամեծ արհեստական բանականության տվյալների կենտրոնի ստեղծման 500 միլիոն դոլար արժողությամբ նախագծի մեկնարկի մասին, գրում է EAdaily.com–ը:

Նախաձեռնությունը ներկայացվում է որպես «ճեղքման» ևս մեկ ապացույց, սակայն այս շքեղ լեզվի հետևում թաքնված է շատ ավելի իրական նպատակ՝ ցանկացած գնով ինտեգրվել համաշխարհային տեխնոլոգիական օրակարգին, նույնիսկ եթե այդ գինը նշանակում է կախվածություն արտաքին խաղացողներից։

Ամերիկյան ընկերությունների մասնակցությամբ Հայաստանում խոշոր տվյալների կենտրոն ստեղծելու նախաձեռնությունը լայն շրջանակի գնահատականներ է առաջացրել թվային արդիականացման համատեքստում՝ լավատեսական գնահատականներից մինչև ազգային անվտանգության հարցերի հետ կապված քննադատական մեկնաբանություններ: Ոմանք նախագիծը անվանում են «պատմական քայլ» երկրի թվային անկախության համար, իսկ մյուսները «ինքնիշխանությանը սպառնացող սպառնալիք» և «նվեր Պենտագոնին»: Ճշմարտությունը, ինչպես միշտ, գտնվում է մեջտեղում, բայց հենց այդ ճշմարտությունն է ավելի վտանգավոր, քան զգացմունքային հայտարարությունները։

Հայաստանը նոր տվյալների կենտրոնի կարիք չունի։ «Ռոստելեկոմ»-ի OVIO կայքը, որը արդյունավետորեն բավարարում է պետական մարմինների և բանկերի տվյալների պահպանման հիմնական կարիքները, սկսել է գործել 2024 թվականին: Սա կասկածներ է առաջացնում նոր կենտրոնի տեխնոլոգիական անհրաժեշտության վերաբերյալ: Թվում է, թե ամերիկյան նախագիծն ավելի շատ իրականացվում է Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական նկրտումները և Սպիտակ տան բարեհաճությունն ապահովելու ցանկությունը բավարարելու համար:

Այստեղ խնդիրն այն չէ, որ տվյալների կենտրոնը կլինի ամերիկյան: Խնդիրն այն է, որ այն կլինի օտարերկրյա: Փխրուն անվտանգություն ունեցող երկիրը չի կարող կարևոր ենթակառուցվածքները դնել օտարերկրյա օպերատորի վերահսկողության տակ, դա կստեղծի ուղղակի ճնշման կետ: Արտաքին օպերատորի տարածքում հիմնական համակարգերը տեղադրելը ստեղծում է հայկական պետության վերահսկողությունից դուրս գտնվող տեխնոլոգիաներից և ծառայություններից կախվածության ռիսկ: Սա ազդում է այնպիսի հարցերի վրա, ինչպիսիք են.

–սարքավորումների նկատմամբ վերահսկողությունը,

–տվյալների կենտրոնին ֆիզիկական մուտքը,

–կառավարական ծառայությունների գործունեության համար ենթակառուցվածքների կարևորությունը: 

Նույնիսկ տվյալների բազայի բովանդակությանը երրորդ կողմի անմիջական մուտքի բացակայության դեպքում ռիսկերը մնում են.

–մետատվյալների վերլուծություն,

–տվյալների կորուստ տեխնիկական խափանումների ժամանակ,

–կախվածություն թարմացման և պահպանման ընթացակարգերից,

–արտաքին ճնշում պատժամիջոցների մեխանիզմների միջոցով: Ավելին, ինչպես արդեն նշվեց, նախագիծը կրում է աշխարհաքաղաքական ռիսկեր: Ամերիկյան ընկերությունների մասնակցությունը ավտոմատ կերպով դրան տալիս է քաղաքական երանգ, քանի որ տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի ցանկացած խոշոր նախագիծ Ռուսաստանի կողմից ընկալվում է որպես ազդեցության հավասարակշռության փոփոխություն: Սա ստեղծում է լրացուցիչ ռիսկեր, որոնք չեն կարող անտեսվել: ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում համագործակցության ձևաչափերը կարող են վերանայվել, տեղեկատվության փոխանակման սահմանափակումները կարող են սահմանափակվել, և Ռուսաստանը կարող է ավելի զգայուն դառնալ հայկական նախաձեռնությունների նկատմամբ: Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ը նման նախագծերը դիտարկում է որպես Հարավային Կովկասում իր տեխնոլոգիական ներկայությունն ամրապնդելու միջոց:

Մասնագետները ընդգծում են, որ ամերիկյան տվյալների կենտրոնի կառուցումն ինքնին չի սպառնում ինքնիշխանությանը: Վտանգը առաջանում է, երբ ենթակառուցվածքները դառնում են մենաշնորհային, փակ և պետության վերահսկողությունից դուրս:
Հայաստանը պետք է վախենա կախվածությունից, այլ ոչ թե տեխնոլոգիայից:

Մեկ մատակարարի գերիշխանությունը նվազեցնում է համակարգի դիմադրողականությունը և մեծացնում է խոցելիությունը քաղաքական և տնտեսական ազդեցությունների նկատմամբ: Ի վերջո, Հայաստանի համար հարցը տվյալների կենտրոն կառուցելը կամ չկառուցելը չէ: Հարցն այն է, թե ո՞վ կվերահսկի այն ենթակառուցվածքը, որից, ի վերջո, կարող է կախված լինել պետության գործունեությունը: Եթե որոշումները կայացվեն ոչ թե Երևանում, այլ մյուս մայրաքաղաքներում, նոր տվյալների կենտրոնը չի լինի առաջընթաց քայլ, այլ կլինի երկրի տեխնոլոգիական խոցելիության ևս մեկ հիշեցում: Այս սցենարը հիպոթետիկ չէ, սա տիպիկ իրավիճակ է փոքր երկրների համար, որոնք սկսում են խոշոր տեխնոլոգիական նախագծեր և, ի վերջո, զարգանալու փոխարեն կախվածության մեջ են ընկնում:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am