Ինչո՞ւ է 6000 տարի առաջ հայկական Սթոունհենջ կառուցվել 3000 մետր բարձրության վրա

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 25 Նոյեմբեր, 2025 11:50

Հայկական «Վիշապաքարերը» նախապատմական բազալտե ստելաներ են, որոնք պատկերում են կենդանիներ, հիմնականում ձկներ։ Դրանք օգտագործվել են ջրի՝ կյանքի աղբյուրի հովանավորների ծիսական պաշտամունքի համար։ Դրանք սովորաբար կանգնեցվել են Հայկական լեռնաշխարհում նախապատմական ժամանակներում։ Հազարամյակներ շարունակ «Վիշապաքարերի» առեղծվածը մնացել է գիտնականների համար ամենահետաքրքիր հանելուկներից մեկը։ Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը օգնել է գիտնականներին լուծել այն։ Այսպիսով, ի՞նչ են դրանք նշանակում, գրում է kulturologia.ru–ն։

Երկար ժամանակ անհասկանալի էր, թե ինչպե՞ս կարող էին նման հսկայական ստելաները տեղափոխվել գրեթե 3000 մետր բարձրության վրա։ Գիտնականները ենթադրել են, որ կապ կա քարե հուշարձանների չափի և այն լեռան բարձրության միջև, որտեղ դրանք կանգնեցված են։ Նրանք նաև եզրակացրել են, որ ավելի փոքր քարերը տեղադրվել են ավելի ցածր լեռներում, որտեղ քիչ ձյուն է լինում։ Վիճակագրական ուսումնասիրություն անցկացնելուց հետո գիտնականները հասկացել են, որ ճիշտ հակառակն է. ամենամեծ կոթողները գտնվում էին մոտավորապես 3000 մետր բարձրության վրա։

Այս հայտնագործությունները հեղափոխություն մտցրին գիտական աշխարհում։ Պարզվեց, որ հին մարդիկ պատրաստ էին հսկայական զոհողությունների իրենց կրոնական համոզմունքները պահպանելու համար։ Նրանք իրականացրել են այն, ինչ այսօր անհնար կհամարվեր՝ հաղթահարելով բոլոր լոգիստիկ դժվարությունները և ներդնելով հսկայական ռեսուրսներ՝ թե՛ ֆինանսական, թե՛ մարդկային։ Ի վերջո, քարերի տեղափոխումը և նման բարձրության վրա տեղադրումը պահանջում է ոչ միայն զգալի աշխատանք և հսկայական ժամանակ, այլ նաև մասնագիտացված գիտելիքներ և ճշգրիտ ժամանակացույց։ Ի վերջո, լեռներում ձյուն չլինող ժամանակահատվածը շատ կարճ է։

Գիտնականները բացահայտել են «Վիշապաքարերի» գլխավոր գաղտնիքը։ Վիշապաքարերը գտնվում են երկու առանձին բարձունքների վրա՝ որոշները գրեթե ծովի մակարդակից 2000 մետր բարձրության վրա, իսկ մյուսները 3000 մետր։ Այդ բաշխումը աներևակայելիորեն ճշգրիտ համապատասխանում է Հայկական լեռնաշխարհի հին ոռոգման համակարգերի կրիտիկական գոտիներին։ Սա, իր հերթին, հաստատում է գիտական վարկածը, որն առաջին անգամ առաջարկվել էր 1920-ականներին գիտնական Աշխարհբեկ Քալանթարի կողմից։ Վիշապաքարերը հաճախ ձկան տեսքով են, և նման կոթողներն առավել հաճախ հանդիպում են ջրի աղբյուրի մոտ գտնվող բարձրադիր վայրերում: Կովերի, այծերի կամ ոչխարների տեսքով ծիսական կոթողները սովորաբար տեղակայված են այնտեղ, որտեղ ջրի աղբյուրները ծառայում են դաշտերը ոռոգելու համար: Այսպիսով, հետազոտողները հասկացել են, որ հին մարդիկ հստակ հասկանում էին լեռնային ձյուների և ջրի աղբյուրների միջև կապը և թե ինչպես դրանք կարող էին օգտագործվել գյուղատնտեսական հողերը ոռոգելու համար: Հին ոռոգման ջրանցքների հետքեր են հայտնաբերվել լճերի և աղբյուրների մոտ: Բոլոր նշանները վկայում են, որ «Վիշապաքարերը» նշել են սրբազան կետերը հսկայական ջրամատակարարման համակարգում:

Գիտնականները վերջերս ռադիոածխածնային թվագրման ենթարկեցին այդ տեսակի կարևորագույն հայկական հուշարձանը՝ Տիրինկատարը, որը գտնվում է Արագած լեռան վրա: Դրա միջոցով հետազոտողները կարողացան հաստատել, որ այդ վիշապաքարերը կանգնեցվել են ավելի քան 6000 տարի առաջ՝ էկզոլիթի ժամանակաշրջանում:
Սա դրանց դարձնում է աշխարհի այլ մեգալիթյան վայրերի, օրինակ Սթոունհենջի և Գյոբեկլի Թեփենի, ժամանակակից: Դրանց միջև միակ տարբերությունն այն է, որ ի տարբերություն մյուսների, Տիրինկատարում հայտնաբերվել է 12 կոթող, ինչը այն դարձնում է ամենամեծ հայտնի նմանատիպ հուշարձանը։

«Վիշապաքարերը» գոյություն ունեն ավելի քան 6000 տարի, ինչը վկայում է այդ սրբազան կոթողների շարունակական օգտագործման և վերաիմաստավորման մասին մի քանի մշակութային ժամանակաշրջաններում։ Հետագա քաղաքակրթությունները, այդ թվում՝ Ուրարտական թագավորությունը, այս և նմանատիպ հուշարձաններին ավելացրել են տարբեր սեպագիր արձանագրություններ, իսկ քրիստոնյաները միջնադարում զարդարել են դրանք խաչերով և քրիստոնեական կրոնական խորհրդանիշներով։ Այսպիսով, նրանք հաստատել են այդ հին պաշտամունքի վայրերի հոգևոր նշանակությունը ջրի աղբյուրների համար։ Այս ուսումնասիրությունը հիմնարար կերպով փոխում է հայկական նախապատմության և այդ ժամանակի բարդ կրոնական համոզմունքների վերաբերյալ նախկինում եղած բոլոր պատկերացումները։ Հետազոտողների արդյունքները ցույց են տալիս, որ հին կրոնական պաշտամունքները միշտ սերտորեն կապված են եղել մարդկային կյանքի հետ։ «Վիշապաքարերը» ներկայացնում են այս սկզբունքի ամենատպավորիչ օրինակներից մեկը նախապատմական հնագիտության մեջ: