Տնտեսական անկում. Հայաստանի ապաարդյունաբերականացման պատճառները

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ 25 Նոյեմբեր, 2025 11:28

2025 թվականի հունվարից սեպտեմբեր Հայաստանի արդյունաբերական սեկտորը «ընկել» է 5,7%–ով, գրում է vpoanalytics.com–ը: Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով արդյունաբերական արտադրությունը կազմել է 2.055 տրիլիոն դրամ (մոտավորապես 5.3 միլիարդ դոլար): Արդյունաբերական զարգացման ռազմավարական միջուկը հանդիսացող մշակող արդյունաբերությունն է կրել է ամենամեծ ազդեցությունը: Մեկ տարի առաջ արդյունաբերությունը գրանցել էր 18.9% աճ, սակայն ներկայիս իրականության մեջ գրանցվել է 10.2% անկում, արտադրության ծավալը կազմել է մոտ 1.4 տրիլիոն դրամ: Սեպտեմբերին գրանցվել է 9.6% տեղայնացված աճ՝ հասնելով 205.8 միլիարդ դրամի, սակայն դա բավարար չէ ընդհանուր կորուստները փոխհատուցելու համար:

Լուրջ մտահոգիչ է մետաղագործության 10% անկումը, նախորդ տարվա 7% աճից հետո: Սա կարևոր ազդանշան է, քանի որ մետաղագործությունը ավանդաբար եղել է Հայաստանի արդյունաբերական արտահանման հիմնական շարժիչ ուժը: Հանքարդյունաբերության ոլորտն է որոշ չափով մեղմել ընդհանուր անկումը, չնայած այն 2024 թվականին կրճատվել էր 7.8%-ով, ներկայումս այն նվազել է ընդամենը 0.5%-ով հասնելով 360.5 միլիարդ դրամի:

Սակայն այս դրական միտումը արտացոլում է լճացում, այլ ոչ թե վերականգնում, սեպտեմբերին գրանցվել է 0.4% հետագա անկում հասնելով 48.5 միլիարդ դրամի։

Այս ֆոնի վրա ծառայությունների ոլորտն է ցույց տալիս հակառակ միտում, աճը արագացել է 5.9%-ից մինչև 9.9%–ի հասնելով 2.9 տրիլիոն դրամի (մոտավորապես 7.5 միլիարդ դոլար)։ Ծավալային առումով ծառայությունների ոլորտն արդեն զգալիորեն գերազանցում է արդյունաբերությանը դառնալով ՀՆԱ-ի հիմնական շարժիչ ուժը։

Ընդհանուր առմամբ, պատկերը ցույց է տալիս երկրում շարունակվող ապաարդյունաբերականացման գործընթացը։ Հայաստանի տնտեսությունը արագորեն կորցնում է արտադրության և ծառայությունների ոլորտների միջև հավասարակշռությունը վերածվելով արդյունաբերական հիմք չունեցող ծառայությունների տնտեսության։ Սա տեղայնացված ճգնաժամ չէ, այլ տնտեսական անվտանգության և արդյունաբերական քաղաքականության երկարաժամկետ դոկտրինի բացակայություն։ Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն այս տարվա երրորդ եռամսյակում Հայաստանի արտաքին առևտրաշրջանառությունը կազմել է 12,942.7 միլիոն դոլար, ինչը 41.1%-ով պակաս է 2024 թվականի հունվար-օգոստոսի համեմատ։ Ավելին, այս տարվա օգոստոսին այդ ցուցանիշը նախորդ տարվա օգոստոսի համեմատ նվազել է 33.7%-ով, իսկ այս տարվա հուլիսի համեմատ 13.8%-ով։ 2025 թվականի առաջին յոթ ամիսների ընթացքում դրամային համարժեքով արտաքին առևտրաշրջանառությունը կազմել է 5,037.6 միլիարդ դրամ։

2025 թվականի հունվար-օգոստոսին Հայաստանի արտահանումը, 2024 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ, նվազել է 48.8%-ով կազմելով 5,000.9 միլիոն դոլար։

Օգոստոսին նախորդ տարվա համեմատ գրանցվել է 40.8% անկում, իսկ այս տարվա հուլիսի համեմատ 16.5% անկում։ Հաշվետու ժամանակահատվածում արտահանումը կազմել է 1,945.5 միլիարդ դրամ դրամային համարժեք։ Առաջին ութ ամիսների ընթացքում ներմուծումը կազմել է 7,941.8 միլիոն դոլար, ինչը 34.9%-ով պակաս է 2024 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ: Օգոստոսին տարեկան ներմուծումը նվազել է 28.3%-ով, մինչդեռ ամսական ներմուծումն աճել է 12.1%-ով: Դրամային համարժեքով առաջին ութ ամիսների ընթացքում ներմուծումը կազմել է 3,092.1 միլիարդ դրամ (1 դոլար = 382.72 դրամ): Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն 2025 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին ներմուծման մեջ գերակշռել են հետևյալ ապրանքային խմբերը՝ «մեքենաներ, սարքավորումներ և մեխանիզմներ»՝ 1,458,112.7 հազար դոլար (0.4% անկում), «թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ և դրանցից պատրաստված արտադրանք»՝ 1,268,167.4 հազար դոլար (77.5% անկում), «ցամաքային, օդային և ջրային տրանսպորտային միջոցներ»՝ 661,512.5 հազար դոլար (27.5% աճ), «հանքարդյունաբերություն»՝ 645,914.8 հազար դոլար (4% աճ), «սննդարդյունաբերության պատրաստի արտադրանք»՝ 454,643.4 հազար դոլար (21.1% աճ), «քիմիական և դրանց հետ կապված արդյունաբերության արտադրանք»՝ 386,842.1 հազար դոլար։ (2.6% աճ), «տեքստիլ և տեքստիլ արտադրանք»՝ $355,847.6 հազար (4.1% անկում) և «բազամետաղներ և դրանցից պատրաստված արտադրանք»՝ $355,823.2 հազար (13.6% աճ):

ԵՄ-ի հետ մերձեցման մասին խոսակցությունները Հայաստանին Ռուսաստանի Դաշնության հետ առևտրում արժեցել են 6 միլիարդ դոլար, նշել է տնտեսագիտության դոկտոր Թաթուլ ՄանասերյանըԵրևանի պետական համալսարանի «Ժամանակակից հայ-ռուսական հարաբերությունների քաղաքական և տնտեսական ասպեկտների արդիական հարցեր» թեմայով կլոր սեղանի ժամանակ իր զեկույցում: Նա նաև կարծում է, որ Ռուսաստանը կարող է վերանայել իր տնտեսական քաղաքականությունը Հայաստանի նկատմամբ: Ռուսաստանի առևտուրը կովկասյան այս փոքրիկ երկրի հետ կարող է նվազել անցյալ տարվա ռեկորդային 12.4 միլիարդ դոլարից մինչև այս տարի 6 միլիարդ դոլար: Հայաստանի նկատմամբ տնտեսական քաղաքականությունը նույնպես կարող է վերանայվել, և այդ դեպքում սակագնային ռեժիմը կփոխվի՝ բացառությամբ անմաքս առևտրի: Դա կարող է էական ազդեցություն ունենալ հայ արտադրողների, մասնավորապես գյուղատնտեսական արտադրողների վրա՝ շուկայի բնույթի և հայկական արտադրանքի պահանջարկի պատճառով: «Դժվար չէ կանխատեսել հետևանքները բիզնեսի, ավիացիայի, լոգիստիկայի և էներգետիկայի համար, խնդիրներ կառաջանան օդային տրանսպորտի հետ կապված: Էներգիայի և սննդամթերքի տարբեր գներ կլինեն, որոնք Հայաստանն այժմ ստանում է Ռուսաստանից որպես դաշնակից: Երկիրը նաև կկորցնի իր ամենամոտ հարևանի՝ Իրանի հետ ազատ առևտրի գոտու առավելությունները», - հավելել է պրոֆեսոր Մանասերյանը։
ՀՀ խոշորագույն հարկատուների ցանկը հստակ ցույց է տալիս երկրի ինտենսիվ և, պետք է խոստովանել, բավականին արդյունավետ իրականացվող ապաարդյունաբերական քաղաքականությունը։ Խորհրդային շրջանի լայնածավալ արդյունաբերական ժառանգությունը ոչնչացնելով Հայաստանը հասել է իր տնտեսական ինքնիշխանության և անվտանգության, թերևս, ամենացածր կետին։ Երկրի ինքնիշխանության անկման գործընթացը ծավալվում է գրեթե բոլոր ճակատներում, այդ թվում տնտեսությունում։ Ինչպես երևում է խոշորագույն հարկատուների ցանկից, երկրի տնտեսական հիմքը մեծապես կախված է առևտրից և ծառայություններից։ Ծառայություններ մատուցող երկիր։ Սա՞ է հայկական երազանքը։

Հայաստանի ապագա իշխանությունների հիմնական խնդիրներից մեկը պետք է լինի ինքնիշխան տնտեսական քաղաքականության մոդելի ձևավորումը, որը հնարավորություն կտա ստեղծել բարձր ավելացված արժեք և ապահովել կայուն արտահանում՝ հեռացնելով երկիրը զուտ ներմուծողի իր ավանդական կարգավիճակից։ Այսօրվա հետդեմոկրատական աշխարհում, որտեղ լիբերալիզմը գործնականում կորցրել է իր կենսունակությունը, նման մոդելը անխուսափելիորեն պետք է հենվի պրոտեկցիոնիստական տնտեսության մոդելի վրա, որտեղ խաղի կանոնները թելադրվում են ոչ թե մասնավոր կապիտալի, այլ ազգային անվտանգության շահերի կողմից։

Ինչևէ, Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ և «ավելի լավ կյանքի» քարոզչական մանտրաներով Հայաստանը վերջնականապես վերածվում է սրճարանների և խանութների երկրի, որը գտնվում է համաշխարհային կապիտալիզմի ծայրամասում: Այլ կերպ ասած առաջանում է ապագայից զուրկ երկրի: