«ՀԷՑ»-ի լիցենզիայի չեղարկումը․ պետական մենաշնորհի ճանապարհ և քաղաքական հաշվեհարդար ներդրողի դեմ

Գործող իշխանությունները չեղարկել են «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի լիցենզիան՝ ներկայացնելով դա որպես «ճգնաժամի հաղթահարման» և «սպառողների շահերի պաշտպանության» քայլ։ Իրականում այս որոշումը բացում է ուղիղ ճանապարհ դեպի շուկայի պետական մենաշնորհում և խիստ վտանգավոր նախադեպ է ստեղծում ինչպես Հայաստանի տնտեսության, այնպես էլ երկրի միջազգային հեղինակության համար։

ՀԷՑ-ում ճգնաժամի մասին բարձրաձայնում է բացառապես իշխանությունը, մինչդեռ նրանց պնդումներից ոչ մեկը փաստացիորեն հիմնավորված չէ։ Ընդհակառակը, ոլորտի մասնագետների համոզմամբ, հենց Փաշինյանի կողմից նշանակված կառավարիչների գործողություններն են արհեստականորեն խորացրել խնդիրները՝ հետագայում դրանք ներկայացնելով որպես ընկերության «ժառանգություն» և օգտագործելով որպես արդարացում՝ սեփական քաղաքական որոշումների համար։

Մինչ իշխանությունների միջամտությունը ընկերության գործերին բիզնես գործընթացները կայուն էին, ներդրումային ծրագրերը՝ նախանշված, սպասարկումը՝ կանխատեսելի։ Հենց որ քաղաքական իշխանությունը de facto ստանձնել է կառավարման լծակները, խնդիրներն արագացել ու շղթայական բնույթ են ստացել։ Դա տեսել են և՛ կազմակերպության աշխատակիցները, և՛ բաժանորդները, որոնք օրեցօր ավելի են զգում անորոշության և անվստահության աճը՝ ծառայությունների շարունակականության և գնի կանխատեսելիության առումով։

Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի նիստը, որի արդյունքում չեղարկվեց «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի լիցենզիան, առավելապես ձևական բնույթ էր կրում։ Փաստացի գույքի բռնագրավման մասին քաղաքական որոշումը կայացված էր դեռևս մինչև դրա «կարգավորող» գործընթացով ձևակերպումը։ Իր էությամբ լիցենզիայի չեղարկումը նշանակում է ընկերության գույքի բռնագրավում, ինչը հակասում է ոչ միայն Հայաստանի Սահմանադրության մի շարք դրույթների, այլ նաև միջազգային իրավական պարտավորություններին, որոնք Հայաստանը ստանձնել է սեփական ներդրումային միջավայրը պաշտպանելու համար։

Կոլեգիալ մարմինները ծառայում են շահերի հավասարակշռման համար, հատկապես այնպիսի բարդ ու ռազմավարական ոլորտներում, ինչպիսին է էներգետիկան։ Երբ նման ոլորտի հեռանկարները որոշվում են մեկ քաղաքական կամ մեկ պաշտոնյայի կամքով, անխուսափելիորեն առաջանում է վստահության ճգնաժամ, իսկ պետությունը հայտնվում է ոչ թե «կարգավորողի», այլ «բռնագրավողի» դերում։

Այս ամենին զուգահեռ, դատարանը ևս երկու ամսով երկարացրեց «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր»-ի նախկին սեփականատեր, գործարար և բարերար Սամվել Կարապետյանի կալանքի ժամկետը։ Այսինքն՝ մի կողմից պետությունը վերցնում է ընկերությունը, մյուս կողմից՝ պահում է կալանքի տակ ներդրողին, նրա ընտանիքին և նրա կողմից հիմնված «Մեր Ձևով» շարժման առաջնորդին։ Այդ համադրությունն արդեն ինքնին հստակ քաղաքական ուղերձ է՝ ուղղված ոչ միայն ներքին դաշտին, այլև արտաքին ներդրողներին․ Հայաստանի իշխանությունը պատրաստ է որևէ սահման չտեսնել, եթե տնտեսական ակտիվները ծառայում են իր քաղաքական շահերին։

Այս գործընթացներն ակնհայտ են դարձնում, որ ժողովրդավարական մշակույթը Հայաստանում լրջագույն հարված է ստացել, իսկ իրավական պետության հիմքերը՝ տատանվել։ Փաստացի ձևավորվում է իրավիճակ, որտեղ սեփականության իրավունքը դառնում է հարաբերական ու պայմանական՝ կախված տվյալ իշխանության մոտիվներից և moment-ի քաղաքական հաշվարկներից։ Սա ոչ թե ռեֆորմ է, այլ արագացող սահք դեպի ավտորիտար մոդել։

Նիկոլ Փաշինյանի՝ ՀԷՑ-ը պետականացնելու մասին հայտարարությունից ընդամենը հինգ ամիս անց գործընթացը մտավ նոր՝ ավելի կոշտ փուլ։ Այդ ամենը համադրվեց Սամվել Կարապետյանի ձերբակալության և կալանքի հերթական երկարաձգման հետ, ինչի արդյունքում ՀԷՑ-ի և նրա նախկին սեփականատիրոջ շուրջ իրավիճակի քաղաքական բաղադրիչը դարձավ ոչ միայն տեսանելի, այլև բացարձակ ակնհայտ։

Քաղաքագետ Արման Աբովյանը «ՓԱՍՏ»-ի հետ զրույցում համոզմունք է հայտնում, որ unfolding այս գործընթացը լինելու է ծանր հետևանքներով․

«Եթե դիտարկենք թեկուզ միայն տնտեսական բաղադրիչը, մենք արդեն իսկ ունենք բավականին լուրջ խնդիրներ Հայաստանի միջազգային ընկալման տեսանկյունից՝ արտաքին ներդրողների համար։ Նրանց բացարձակ հետաքրքիր չեն մեր ներքաղաքական թոհուբոհներն ու հերթական ներիշխանական հաշվարկները։ Նրանք տեսնում են մեկ բան․ մարդը եկել է, խոշոր ներդրումներ է արել Հայաստանում, իսկ այդ ներդրումները այսօր, ըստ էության, բոլշևիկյան ոճով խլվում են, հետ են վերցվում կամ պետականացվում են։

Սա չափազանց բացասական ազդակ է և անպայման ունենալու է ծանր արձագանքներ։ Ես համոզված եմ, որ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական, քաղաքական և ընդհանրապես ամբողջական հեղինակությանը հասցվում է շատ լուրջ հարված, դա արդեն ակնհայտ է։ Չմոռանանք, որ աննախադեպ իրավիճակ ունենք, երբ իշխանությունը հրաժարվում է կամ ինչ-ինչ պատճառներով չի կատարում միջազգային արբիտրաժի առաջին որոշումը, որը վերաբերում էր հենց ՀԷՑ-ին։

Լավ բաներ չեն սպասվում, և ցավոք, սա ունենալու է շարունակական ազդեցություն․ այդ ազդեցությունը մուլտիպլիկատիվ է, այսինքն՝ իր հետևից տանելու է մեզ համար միջազգային ասպարեզում նոր բացասական ու լրջագույն խնդիրների առաջացում»,– նշել է Արման Աբովյանը։

ՀԷՑ-ի լիցենզիայի չեղարկումն ու դրա հետ զուգակցված քրեական և քաղաքական գործընթացները ստեղծում են վտանգավոր իրականություն, որտեղ պետությունը ոչ թե երաշխավոր է ներդրողի և գործարար միջավայրի, այլ հանդես է գալիս որպես ուժային խաղացող՝ օգտագործելով արդարադատության, կարգավորող մարմինների ու պետական կառավարման ռեսուրսները սեփական կարճաժամկետ քաղաքական օրակարգը սպասարկելու համար։

Այս ֆոնին ոչ միայն Հայաստանի տնտեսությունն է կանգնում լուրջ մարտահրավերների առաջ, այլև երկրի երկարաժամկետ ապագան․ երբ սեփականության իրավունքը դառնում է պայմանական, ներդրումները՝ ռիսկային, իսկ դատական որոշումները՝ ընտրովի, ապա դժվար է խոսել ժողովրդավարության, իրավական պետության կամ մրցակցային շուկայի մասին։ Ավելի ճիշտ է արձանագրել, որ ժողովրդավարությունն Հայաստանում փաստացի մղվել է հետին պլան, և երկիրը արագ քայլերով շարժվում է դեպի մոդել, որտեղ պետությունն արդեն ոչ թե պաշտպանում է քաղաքացուն ու ներդրողին, այլ կարող է ցանկացած պահի կանգնել իր իսկ մասին հռչակած սկզբունքների հակառակ կողմում։