Սիմվոլիկ պատերազմ. «Հովհաննավանք»-ի միջադեպը որպես տեխնոլոգիա

Հայաստանում եկեղեցու դեմ սկսված ճնշումները այլևս չեն սահմանափակվում իրավական կամ վարչական միջամտություններով․ դրանք վերածվել են համակարգային քաղաքականության, որի նպատակն է ազգային ինքնության հոգևոր հիմքը դուրս մղել հասարակական կյանքի առանցքային դիրքերից։ Վերջին շաբաթների իրադարձությունները՝ Հովհաննավանքում տեղի ունեցած միջադեպը, եկեղեցիների և դրանց գույքի վերադարձի գործընթացները պետական բալանսի տակ, Սամվել Կարապետյանի ձերբակալությունը և եկեղեցու շուրջ ձևավորված բարեգործական ու սոցիալական կապիտալի ճեղքման փորձերը, կազմում են մեկ միասնական ճնշողական սխեմա։ Հովհաննավանքի միջադեպը, երբ արարողակարգին փորձ արվեց մասնակցել ոչ լիազորված անձի կողմից՝ առանց քահանայական կարգի, հնարավորություն ստեղծեց սրել հասարակության հոգևոր զգայունակությունը և մեդիա դաշտում ստեղծել շոկային պատկեր, թե եկեղեցին իբր կորցնում է կարգն ու վերահսկողությունը։ Նման սադրանքներով ձևավորվում է վստահության փլուզում, որն օգտագործվում է որպես «կարգուկանոնի ապահովման» պատրվակով պետական վերահսկողությունը եկեղեցու վրա ուժեղացնելու հիմք։

Այս ամենին զուգահեռ, պետության կողմից եկեղեցիներին և դրանց գույքին «վերադարձի» գործընթացը ներկայացվում է որպես իրավական կարգավորումների «բարելավում», մինչդեռ իրականում այն բացում է ճանապարհ հոգևոր ինքնավարության սահմանափակման համար։ Երբ գույքի ու կառավարման վերջնական որոշողը դառնում է վարչական մարմինը՝ ոչ թե եկեղեցական փոխգործակցության մեխանիզմները, եկեղեցին վերածվում է կառավարվող ենթահամակարգի, որտեղ ծեսը, կրթական նախաձեռնությունները և համայնքային գործունեությունը կախյալ են դառնում նախարարական ստորագրություններից։ Այս գործընթացը նաև կոտրում է համայնքային մասնակցության ոգին, քանի որ մարդիկ դադարում են իրենց պատասխանատու զգալ եկեղեցու պահպանության, օգնության և շենացման հարցում՝ այն ընկալելով որպես «պետության գույք»։

Սամվել Կարապետյանի ձերբակալությունը, որն առաջին հայացքից կարող է դիտվել զուտ քրեական գործի շրջանակում, իրականում տեղավորվում է հենց այդ ճնշումների լայն ցանցում։ Կարապետյանը ոչ միայն խոշոր բիզնեսի ներկայացուցիչ էր, այլ նաև եկեղեցաշինական, կրթական և մշակութային ծրագրերի խոշոր հովանավոր, ազգային կապիտալի այն սեգմենտը, որն ամրացնում էր հոգևոր և հասարակական համախմբումը։ Նրա նկատմամբ կիրառված ուժային միջամտությունը ուղերձ է բոլոր նրանց, ովքեր ներդրում են կատարում ինքնության պահպանման ինստիտուտներում․ «ոչ ոք ապահով չէ»։ Սա նաև կանխարգելիչ հարված է եկեղեցու շուրջ ձևավորվող նյութական-հոգևոր շարժունակությանը, որպեսզի վերջինս չդառնա ազգային համախմբման հիմք։

Այս ամենը սպասարկում է ազգի` ինքնությունից հեռացման գործընթացը։ Երբ հոգևոր արժեքները ներկայացվում են որպես «հետամնացություն», եկեղեցին՝ որպես «վերահսկման ենթակա կառույց», իսկ բարեգործությունը՝ որպես «խոցելի վեկտոր», հասարակության ներսում առաջանում է վակուում, որտեղ պետականությունը փորձում է փոխարինել ինքնության կրող ինստիտուտներին ժամանակավոր քաղաքական նախագծերով։ Լեզվական մանիպուլյացիաները («բալանսի վերադարձ», «սեփականատիրոջ սահմանում», «կարգավորման անհրաժեշտություն») ծառայում են այն նպատակին, որ ճնշումը ներկայացվի որպես «օրինականացումը»։ Վարչական միջամտությունը կիրառվում է՝ կալանքներ, երկարատև դատական գործընթացներ, տուգանային մեխանիզմներ, իսկ մեդիա դաշտում ձևավորվում է գեղապատկերային քարոզչություն, թե եկեղեցին իբր արժեզրկված համակարգ է։

Այս քաղաքականությունը, սակայն, վտանգավոր է ոչ միայն եկեղեցու, այլ պետության դիմադրունակության համար։ Եկեղեցին հայ ազգի համար եղել է ոչ միայն հավատքի, այլև հիշողության, կրթության, բարեգործության, ազգային դիմադրության և ճգնաժամերին դիմակայելու մեխանիզմի կրող։ Երբ այդ ինստիտուտը դուրս է մղվում ազգային ինքնության շղթայից, խաթարվում է նաև հասարակության կազմակերպվելու կարողությունը։

Այս իշխանություններից սպասել, որ նրանք կանգ կառնեն ինքնակամ, արդեն ոչ իրատեսական է, քանի որ ճնշումը դարձել է նրանց իշխանության կայունացման գործիք։ Սպասելի են նոր սադրանքներ, սեփականության կարգավիճակի հաջորդական խստացումներ, քրեական գործերի շղթայական ակտիվացում։ Բայց որքան ճնշումն ընդլայնվում է, այնքան ավելի պարզ է դառնում դրա համակարգային բնույթը, և դրա դեմ հնարավոր է պայքարել միայն համակարգային պատասխանով։

Հայաստանը գտնվում է այն սահմանային փուլում, երբ «կարմիր գծերը հատվել են» այլևս ոչ թե մետաֆոր է, այլ համակարգային իրականություն։ Բայց հենց այդ ճեղքումն է հնարավորություն ստեղծում փակված խորհրդանշական դաշտը վերածելու դատարանների, հրապարակների, մեդիայի և ազգային ինքնության իրական պաշտպանության դաշտի։ Եկեղեցու պաշտպանությունն այս դեպքում այլևս միայն հավատքի հարց չէ․ դա ազգային անվտանգության, մշակութային դիմադրունակության և պետականության հոգևոր ողնաշարի պահպանման պայքար է։ Որքան շուտ այս գիտակցությունը վերածվի կազմակերպված գործողության, այնքան արագ հնարավոր կլինի կանգնեցնել սողացող օտարումը և վերադարձնել ազգային համակարգի ներսում պատասխանատու հոգևոր կենտրոնը՝ որպես ոչ թե մրցակից իշխանությանը, այլ որպես ազգի գոյության առանցք։