«Վրաստանի և Հայաստանի հարավկովկասյան փորձարկումը»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հարավային Կովկասը վերածվեց քաղաքական և սոցիալական փոխակերպումների ակտիվ լաբորատորիայի: Տարածաշրջանի երկրների շարքում Վրաստանն ու Հայաստանը ցուցադրում են արդիականացման և ազգային պետականության կառուցման երկու ամենացայտուն և հայեցակարգային առումով տարբեր մոտեցումները, գրում է Ng.ru–ն: Եթե Թբիլիսիի վեկտորը կարելի է բնութագրել որպես «արմատական եվրոպական ինտեգրման» ուղղություն, ապա Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ Երևանը մշակում է ավելի ինտրովերտ, ստուգված և պրագմատիկ մոդել, որը մարմնավորված է «Իրական Հայաստանի» հայեցակարգում: Այս երկու ռազմավարությունները հիմնարարորեն տարբերվում են նորմատիվ ուղեցույցներով, լեգիտիմության աղբյուրներով և աշխարհաքաղաքական դիրքավորմամբ: 20-րդ դարի կեսերին ի հայտ եկած արդիականացման դասական տեսությունը երկար ժամանակ ծառայել է որպես գերիշխող մոդել, որը բացատրում է հետգաղութային և արդյունաբերականացող հասարակությունների զարգացման ուղին: Այն ենթադրում է առաջընթացի համընդհանուր, գծային բնույթ, որի գագաթնակետը պետք է լինի Արևմուտքի քաղաքական և տնտեսական մոդելի հետ մերձեցումը: Սակայն այս տեսության հիմնական խնդիրը արդիականացման և վեստերնիզացման խառնուրդի անխուսափելի առաջացում է, որը հաճախ հանգեցնում է նրան, որ արդիականացումը անտեսելով տեղական առանձնահատկությունները ընկալվում է որպես հարկադիր, հանդիպում է դիմադրության, իսկ գործընթացն ինքնին խաթարելով վերափոխումների ներքին լեգիտիմությունը սկսում է կապվել նեոգաղութատիրության հետ։
Վրաստանը վստահորեն գործում է դասական արդիականացման տրամաբանությամբ՝ չնայած դրա ռիսկերին։ Նրա ռազմավարությունը սերտորեն կապված է եվրաատլանտյան ինտեգրման ձգտման հետ, որը գաղափարախոսորեն ձևակերպվել է դեռևս 1999 թվականին քաղաքական գործիչ Զուրաբ Ժվանիայի կողմից, ով հայտարարել է, որ «վրացի լինելը նշանակում է եվրոպացի լինել»։ 2003 թվականի «Վարդերի հեղափոխությունից» հետո այդ ուղղությունը դարձել է պետական քաղաքականության կենտրոնական տարրը։ Սակայն այն զարգացել է «արմատական եվրոպականության» ուղղությամբ: Իսկ դա ոչ միայն արտաքին քաղաքականության նպատակ է, այլ նաև ամբողջական դիսկուրսիվ շրջանակ, որտեղ Եվրոպան ռոմանտիկացվում է և ընկալվում որպես քաղաքակրթական փրկիչ, իսկ վրացական ազգային ինքնությունը նույնացվում է հին եվրոպական պատկանելության հետ։ Այս կառուցվածքում Եվրոպան և՛ նպատակ է, և՛ միջոց, և այդ ուղղությունից ցանկացած շեղում մեկնաբանվում է որպես ազգային շահերի դավաճանություն։ Արևմուտքը հանդես է գալիս որպես մոդել և հաջողությունների հիմնական գնահատող: Սակայն այս մոդելի խոցելիությունը կայանում է նրա տոտալության և արտաքին կախվածության մեջ: Բրյուսելի և Վաշինգտոնի՝ որպես լեգիտիմության հիմնական աղբյուրների, կողմնորոշումը թուլացնում է ներքին քաղաքական սուբյեկտիվությունը և հանգեցնում է հասարակության այն շերտերի օտարացմանը:
Ի տարբերություն Վրաստանի, Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ արդիականացման հայկական մոդելը, ով իշխանության եկավ 2018 թվականի թավշյա հեղափոխության արդյունքում, ինքնադիտարկվող և պրագմատիկ է: «Իրական Հայաստանի» հայեցակարգը փորձ է հեռանալ ինչպես խորհրդային անցյալից, այնպես էլ սփյուռքի կողմից աջակցվող պատմական հայրենիքի հաճախ իդեալականացված պատկերից: Նպատակն է կառուցել պետություն հիմնված ժամանակակից հայ ազգի իրական հնարավորությունների և կարիքների, այլ ոչ թե պատմական տրավմաների կամ արտաքին սպասումները բավարարելու ցանկության վրա: Այս նախագիծը կենտրոնանում է ներքին խնդիրների վրա, դիրքավորվում է որպես ներքևից եկող ժողովրդավարական շարժում, այլ ոչ թե էլիտար նախագիծ։ Հիմնական տարբերությունը աշխարհաքաղաքական պրագմատիզմն է։ «Իրական Հայաստանը» խստորեն կապված չէ մեկ քաղաքակրթական բևեռի հետ։ Չնայած ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների ակտիվ զարգացմանը և նույնիսկ 2025 թվականի մարտին ԵՄ–ին միանալու գործընթացի օրենսդրական նախաձեռնությանը, Հայաստանը պահպանում է անդամակցությունը ռուսամետ կառույցներին՝ ՀԱՊԿ-ին և ԵԱՏՄ–ին։ Հայկական դիսկուրսում Եվրոպան նպատակ չէ, այլ ազգային ինքնիշխանության ամրապնդման հնարավոր միջոց։ Արդիականացումը միտումնավոր կերպով առանձնացված է քաղաքակրթական ինքնորոշումից. առաջնահերթությունը տրվում է ինստիտուտների ֆունկցիոնալությանը և արդյունավետությանը, այլ ոչ թե արտաքին իդեալին համապատասխանությանը։ Այս ճկունությունը և՛ ուժեղ կողմ է, որը թույլ է տալիս հարմարվել բարդ տարածաշրջանային իրականություններին, և՛ թույլ կողմ։ 2020 թվականի Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմից հետո հավասարակշռման ռազմավարությունը հարձակման տակ է, քանի որ բացահայտվել են հայեցակարգային երկիմաստությանը և արտաքին պայմանների նկատմամբ խոցելիության ռիսկերը։
Երկու մոդելներն էլ, չնայած իրենց տարբերություններին, բախվում են ընդհանուր մարտահրավերների։ Նախ, սա վերափոխումների էլիտար բնույթն է, որը բարդացնում է լայն հանրային աջակցությունը։ Վրաստանում «արմատական եվրոպականության» գաղափարը կարող է ընկալվել որպես առօրյա կարիքներից կտրված, Հայաստանում «Իրական Հայաստան» նախագիծը տառապում է կոնկրետ իրականացման մեխանիզմների բացակայությունից։ Երկրորդ, ինստիտուցիոնալ ենթակառուցվածքների թուլությունը և բարձր սպասումների ու բարեփոխումների իրական արդյունավետության միջև եղած բացը հանգեցնում է աճող հիասթափության։ Երրորդ, արդիականացումը անբաժանելիորեն կապված է աշխարհաքաղաքական անկայունության հետ, լինի դա Ռուսաստանի արձագանքը Վրաստանի գործողություններին, թե ղարաբաղյան հակամարտության հետևանքները Հայաստանի համար։
Այսպիսով, Վրաստանը և Հայաստանը առաջարկում են երկու հիմնարար տարբեր ուղիներ հետխորհրդային արդիականացման մարտահրավերներին։ Այս ուղիների համեմատական վերլուծությունը թույլ է տալիս ավելի խորը հասկանալ ինքնության, լեգիտիմության և ինքնիշխանության հիմնարար հարցերը, որոնց առջև կանգնած է ամբողջ հետխորհրդային տարածքը, որը պատռված է գլոբալ նկրտումների և դաժան տեղական իրականությունների միջև։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
