Հայաստանը ժամանակակից Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքական կիզակետում. Ո՞ւր են գնում հարաբերությունները
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
«Վերջին 100 տարվա ընթացքում առաջին անգամ» Հայաստանի քաղաքականությունը համահունչ է դարձել միջազգային գործընթացներին»– օգոստոսի 25-ին արտասահմանյան երկրներում դիվանագիտական առաքելությունների ղեկավարների հետ ամենամյա հանդիպման ժամանակ հայտարարել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։ Նրա խոսքով՝ դա ձեռք է բերվել Վաշինգտոնում Ադրբեջանի հետ նախնական համաձայնագրի (հռչակագրի) ստորագրմամբ, գրում է tass.ru-ն։
Փաստաթղթում ստորագրությունները դրվել են Հայաստանում կայանալիք հաջորդ խորհրդարանական ընտրություններից մեկ տարի առաջ, որոնք նախատեսված են 2026 թվականի հունիսի 7-ին։ Հրապարակված 17 նախնական կետերի համաձայն՝ կողմերը պարտավորվում են մոտ ապագայում լուծել տարածքային վեճերը և կնքել խաղաղության պայմանագիր։ Կասկած չկա, որ Փաշինյանը կստորագրի բոլոր անհրաժեշտ փաստաթղթերը, իսկ իշխող կուսակցության նրա կողմնակիցները կվավերացնեն դրանք Ազգային ժողովում։ Այսպիսով, Երևանի կողմից բազմաթիվ զիջումների գնով պաշտոնական վերջակետ կդրվի հայ-ադրբեջանական երկարատև հակամարտության մեջ։
Բաքվի հետ ցուցադրական հաշտեցումից հետո Հայաստանի ղեկավարությունը անխուսափելիորեն կբախվի Ռուսաստանի հետ հետագա հարաբերությունների հարցին։
Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների փոփոխությունները արտահայտվել են 2024 թվականից՝ հայկական կողմի նախաձեռնությամբ ՀԱՊԿ-ին անդամակցության սառեցմամբ, ԵՄ երկրների (առաջին հերթին՝ Ֆրանսիայի) հետ շփումների ակտիվացմամբ և իշխող կուսակցության կողմից Եվրոպական միությանը լիարժեք ինտեգրման հեռանկարների վերաբերյալ պոպուլիստական հայտարարություններով։ Միևնույն ժամանակ, հաշվի առնելով ռուսական տնտեսական նախապատվությունների հսկայական նշանակությունը Հայաստանի տնտեսության բոլոր ոլորտների համար, հավանաբար Երևանը դեռևս կխուսափի այնպիսի արմատական քաղաքական որոշումներից, որոնք կխախտեն Մոսկվայի աշխարհաքաղաքական շահերը։
2024 թվականին երկրների միջև ընդհանուր առևտրաշրջանառությունը կազմել է ռեկորդային 12 միլիարդ դոլար։ Ռուսաստանի հետ է Հայաստանի ընդհանուր արտաքին առևտրի ավելի քան 40%-ը, իսկ հանրապետությունում ռուսական ներդրումների ծավալը գերազանցել է 4 միլիարդ դոլարը։ Այսպիսով, տնտեսական պատճառներով չպետք է ակնկալել, որ Հայաստանը մոտ ապագայում պաշտոնապես դուրս կգա ՀԱՊԿ-ից։ Այնուամենայնիվ, Երևանը կշարունակի անտեսել այս կազմակերպության հովանու ներքո տեղի ունեցող բոլոր միջոցառումները։ Տարածաշրջանում տարածված քաղաքականության շարունակությունը, որը հանգում է երկու աթոռի վրա «նստելու» փորձերին, պետք է թույլ տա երկրի ներկայիս ղեկավարության կարծիքով ռեսուրսներ ստանալ ամենուրեք՝ խուսափելով կոնկրետ պարտավորություններից։ Այս պայմաններում արժե՞ Հայաստանի նկատմամբ օգտագործել հաճախ հիշատակվող «ռազմավարական դաշնակից» արտահայտությունը։ Տեսականորեն այդ տերմինը օրինաչափ է կիրառել միայն այն դեպքում, եթե հաստատվել են երկարաժամկետ, փոխշահավետ հարաբերություններ՝ ուղղված ընդհանուր ռազմավարական նպատակներին հասնելուն։ Բացի այդ, ժամանակի ընթացքում հայկական «միջնորդ» տնտեսության անհրաժեշտությունը անխուսափելիորեն կնվազի, ապա կանհետանա։ Արդյունքում, համագործակցության ցուցանիշները, թե՛ արտաքին առևտրի, թե՛ ավելի լայն իմաստով, կարող են վերադառնալ շատ ավելի ցածր մակարդակի, քան հիմա է։ Օրինակ, 2021 թվականին ռուս-հայկական առևտրաշրջանառությունը կազմել էր ընդամենը 2,6 միլիարդ դոլար։
Կան նաև հարցեր Երևանի՝ որպես ռազմական դաշնակցի արժեքի վերաբերյալ։ Ռուսաստանին իր աջակցությունը ցույց տալու հնարավորությունը Հայաստանի ղեկավարությունը անտեսեց 2015 թվականին, երբ սկսվեցին ռազմական գործողությունները Սիրիայում։ Դամասկոսի և հատկապես Հալեպի հայկական թաղամասերը խիստ կարիք ունեին արդյունավետ զինված պաշտպանության։ Այդ ժամանակ Հայաստանում իշխանության գլուխ էր «ղարաբաղյան կլանը», և չնայած «ղարաբաղցիները» հայտարարեցին Ռուսաստանին իրենց հավատարմության մասին, նրանք, ըստ երևույթին, վախեցան միջազգային մեկուսացումից և Արևմուտքի ֆինանսական օգնությունը կորցնելուց, ուստի չօգնեցին իրենց եղբայրներին ու քույրերին։ Գործնական գործողությունները սահմանափակվեցին 2019 թվականին Սիրիա ժամանած 83 հոգուց բաղկացած առաքելությամբ (սակրավորներ և բժիշկներ)։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանում Ռուսաստանի ԱԴԾ սահմանապահ վարչությանը, որը ներառում է Շիրակում, Արմավիրում, Արտաշատում և Մեղրիում տեղակայված չորս սահմանապահ ջոկատներ, ապա նրանց լոգիստիկ աջակցությունը ֆինանսավորվում է երկու երկրների կառավարությունների կողմից՝ համաձայն Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև 1992 թվականի սեպտեմբերի 30-ի համաձայնագրի։ Նրանց խնդիրն է պաշտպանել Հայաստանի սահմանը Թուրքիայի (345 կմ) և Իրանի (45 կմ) հետ։ 1992 թվականին, Լեռնային Ղարաբաղում հայ-ադրբեջանական զինված բախումների գագաթնակետին, Մոսկվան այդ կերպ աջակցություն ցուցաբերեց Հայաստանին, ինչը թույլ տվեց նրան չցրել իր սահմանափակ ուժերն ու ռեսուրսները։ Ժամանակի ընթացքում Երևանը չհրաժարվեց համագործակցության այդ ձևից, քանի որ, ըստ սահմանապահ վարչության պետ գեներալ-լեյտենանտ Սերգեյ Բոնդարևի 2006 թվականին հայտարարված տվյալների, զինվորների և սերժանտների ավելի քան 70%-ը էթնիկ հայեր էին (զորակոչիկ կարգով Հայաստանի քաղաքացիներ), սպաների 24%-ը՝ ազգությամբ հայ Ռուսաստանի քաղաքացիներ։ Այնուամենայնիվ, ամեն ինչ գնում է նրան, որ Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագիր կնքելուց հետո հայկական կողմը մտադիր է համոզել ԵՄ-ին ստանձնել հայկական սահմանային ծառայության ֆինանսավորումը և ի վերջո դադարեցնել Ռուսաստանի հետ համապատասխան պայմանագիրը։ Այս գործընթացը սկսվել է Երևանի «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանի, հայ-իրանական սահմանի Մեղրիի և հայ-թուրքական սահմանի ներկայումս չգործող «Մարգարա» անցակետերում ռուս սահմանապահների փոխարինմամբ։
Տպավորություն է ստեղծվում, որ Հայաստանի ներկայիս վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և նրա մերձավոր շրջապատը տարբեր զիջումների են գնում, քանի որ պարզապես գոյատևելու այլ ճանապարհ չեն տեսնում։ Սակայն հավանաբար նման նախագիծը չի կարող չնմանվել քաղաքական միամտության և մանկամտության դրսևորման և լի է ճակատագրական աշխարհաքաղաքական սխալներով։ Այն, թե ինչ են մտածում հայ ընտրողները այդ մասին, պարզ կդառնա հաջորդ տարվա ընտրություններում։
Նախ՝ հաջորդ տասնամյակում Հայաստանի հետ հարաբերությունները անխուսափելիորեն պայմանական դաշնակցային հարաբերություններից կվերածվեն տնտեսական ասպեկտների շեշտադրմամբ գործընկերության։ Ռուսական շուկան կարևոր նշանակություն ունի հայկական սննդի արդյունաբերության համար, և հավանաբար համագործակցության այդ վեկտորը կպահպանվի իշխանության եկող ցանկացած քաղաքական ուժի օրոք։ Ավելին, Հայաստանի տնտեսության գյուղատնտեսական հատվածի մրցունակությունը հիմնված է արտոնյալ գներով մատակարարվող ռուսական էներգակիրների վրա։
Երկրորդ՝ երկու պետությունների միջև կփոխվեն դիվանագիտական և ռազմա-քաղաքական հարաբերությունները։ Մի կողմից, Երևանի կողմից իր թյուրք հարևանների հետ հաշտեցման ընտրած ուղին անխուսափելիորեն կպահանջի Մոսկվայից հեռանալ, և փոփոխություններ կլինեն նաև ռուս-հայ ավանդական ռազմատեխնիկական համագործակցության մեջ։ Մյուս կողմից, հավանաբար Հայաստանի ներկայիս արտասահմանյան գործընկերներից ոչ մեկը պաշտոնապես չի պահանջի նրա դուրս գալը ՀԱՊԿ-ից և ռուսական ռազմական ներկայությունից։
Այնուամենայնիվ, չի կարելի հաշվի չառնել Հայաստանի երկակի դիրքորոշումը ցանկացած զինված տարածաշրջանային հակամարտության դեպքում։ Շատ հավանական է, որ դա նրան կհանգեցնի Ռուսաստանի հակառակորդների հետ ոչ պաշտոնական, կուլիսային համաձայնությունների՝ «ռազմավարական դաշնակցի» կողմից դիմակայությանը չմասնակցելու վերաբերյալ։
Ամփոփելով՝ Մոսկվայի համար իմաստ ունի ներգրավվել ազդեցության համար պայքարին միայն այն դեպքում, եթե այդ երեք միլիոնանոց անդրկովկասյան պետության արժեքը, որը երեք կողմից սեղմված է ավելի հզոր հարևանների կողմից, ճանաչվի որպես Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքական շահերի համար կարևոր նշանակություն ունեցող։ Սակայն դրա համար կարևոր պայման է հենց Հայաստանում Մոսկվայի հետ լավ հարաբերությունների վրա կենտրոնացումը, ինչպես նաև երկրի իշխանությունների կողմից այն գիտակցումը, որ միայն Ռուսաստանն է իր թյուրքական հարևանների անբարյացակամ միջավայրում փոքրիկ քրիստոնեական պետության գոյության երաշխավորը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
