Ստանիսլավ Պրիչինը «Թրամփի ճանապարհի» մասին. Հայաստանը իր տարածքի ամենազգայուն հատվածը տալիս է ԱՄՆ-ին
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
«Թրամփի ճանապարհի» 42 կիլոմետրը, մեծ մասամբ, անվտանգության հարց է հենց Հայաստանի համար։ Ռուս-հայկական հարաբերությունները մեծ հարցականի տակ կլինեն։ Անհրաժեշտ կլինի բարձրացնել երկկողմ անվտանգության համաձայնագրի վերանայման հարցը, քանի որ Հայաստանն ընտրում է մյուս կողմը, ինչը չի տեղավորվում փոխգործակցության ուրվագծերում։ Այդ մասին Ukraina.ru-ին տված հարցազրույցում ասել է պատմական գիտությունների դոկտոր, IMEMO RAS-ի Կենտրոնական Ասիայի բաժնի ղեկավար Ստանիսլավ Պրիչինը։
- Ստանիսլավ Ալեքսանդրովիչ, արդյո՞ք Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների կողմից ստորագրված փաստաթուղթը որևէ իրական բովանդակություն ունի։
- Ավելի շուտ դա ձևականություն է, քանի որ համաձայնագրի յոթ կետերից երեքը դիվանագիտական հուշում են Թրամփին: Խաղաղության պայմանագրի նախագիծը նախաստորագրվել է, որը քննարկվել է արտաքին գործերի նախարարների կողմից, բայց վերջնական հաստատում դեռևս չի լինի, քանի որ Հայաստանում սահմանադրական բարեփոխումներ պետք է իրականացվեն: Առայժմ ամեն ինչ նույն փուլում է, ինչ Օվալաձև աշխատասենյակում հանդիպումից առաջ: Փաստաթղթի ամենաբեկումնային մասը վերաբերում է «Թրամփի ճանապարհին»: Փաստաթղթում ինքնին նշվում է, որ Հայաստանը խորհրդակցելու է ամերիկյան ընկերության հետ: Թրամփը հայտարարել է, որ ճանապարհի համար հողը վարձակալության կտրվի 99 տարով: Բայց սրանք կրկին նախնական համաձայնություններ են, և չկա որևէ պատկերացում այն մասին, թե ի՞նչ տեսք կունենա այս ամենը: Oրինակ, արդյո՞ք դա կլինի արտատարածքային միջանցք, որը թույլ կտա Ադրբեջանին կապեր ունենալ էքսկլավի հետ առանց սահմանային և մաքսային վերահսկողության: Դեռևս կան հսկայական թվով անհայտներ:
- Իրանը կոշտ է արձագանքել Թրամփի միջանցքի ծրագրին: Իրանի գերագույն առաջնորդի միջազգային հարցերով խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին ասել է, որ «ՆԱՏՕ-ն ցանկանում է պառկել Ռուսաստանի և Իրանի միջև՝ ինչպես օձը», և նման միջանցքը կվերածվի Թրամփի վարձկանների գերեզմանոցի։ Որքանո՞վ է այդ նախագիծը սրում իրավիճակը Կովկասում։
- Իրանի համար խնդիրը սուր է, քանի որ Զանգեզուրի միջանցքը պետք է անցնի Սյունիքի մարզով՝ Իրանի սահմանի երկայնքով։ Երկրորդ` Ղարաբաղյան պատերազմից հետո ենթադրվում էր, որ միջանցքի անվտանգությունը կապահովեն ռուս սահմանապահները։Հիմա այնտեղ պետք է հայտնվի ամերիկյան ընկերություն։ Ամերիկացիները միշտ փորձում են ապահովել իրենց աշխատակիցների դիվանագիտական անձեռնմխելիությունը։ Պարզվում է, որ Հայաստանը տարածքի մի մասը զիջում է ամերիկացիներին ամենազգայուն հատվածում՝ Իրանի հետ սահմանին։ Իրանի համար սա լուրջ մարտահրավեր է` հաշվի առնելով Հայաստանի և Իրանի միջև ռազմավարական հարաբերությունները։ Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, ապա այդ 42 կիլոմետրանոց ճանապարհը, մեծ մասամբ, անվտանգության հարց է հենց Հայաստանի համար։ Հիմա ռուս-հայական հարաբերությունները մեծ հարցականի տակ կլինեն։ Անհրաժեշտ կլինի բարձրացնել երկկողմ անվտանգության համաձայնագրի վերանայման հարցը, քանի որ Հայաստանը ընտրում է մյուս կողմը, ինչը չի տեղավորվում փոխգործակցության ուրվագծերում։
- Այստեղ առաջանում է գլխավոր հարցը՝ արդյո՞ք ռուսական դիվանագիտությունը կորցրել է իր ազդեցությունը Անդրկովկասում։
- Արտաքինից, բանակցային գործընթացի տեսանկյունից՝ այո։ Արդեն երեք տարի է մենք դրա հիմնական մոդերատորները չենք։ Սակայն այս ընթացքում ամերիկացիները, եվրոպացիները, հայերը և ադրբեջանցիները իրենք են փորձել կարգավորել իրավիճակը, բայց ոչինչ տեղի չի ունեցել։ Միացյալ Նահանգների ներգրավվածությունը նույնպես առաջընթաց չէ։ Հիմնական աշխատանքը կատարվել է Ռուսաստանի մասնակցությամբ, փրկվել են քաղաքացիական բնակչության հսկայական թվով կյանքեր, քանի որ Ռուսաստանը ժամանակին միացել և առաջարկել է փոխզիջումային տարբերակ։ Ռուս խաղաղապահները հնարավորինս ապահովել են քաղաքացիական բնակչության անվտանգությունը։ Ռուսաստանը մեծ աշխատանք է կատարել Կովկասում խաղաղություն ապահովելու համար։ Մեկ այլ հարց է այն, որ կողմերն իրենք պատրաստ չեն դրան։ Հիմա մենք լարված հարաբերություններ ունենք Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ։ Բայց մենք ոչ մի տեղ չենք գնացել։ Ռուսաստանը Հյուսիսային Կովկասում է։ Մենք Հայաստանի հիմնական առևտրային գործընկերն ենք և Ադրբեջանի հիմնական ոչ հումքային գործընկերը։ Տարածաշրջանի բոլոր խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերն իրականացվում են կամ մեզ հետ, կամ մեր մասնակցությամբ։ Այսինքն, իրավիճակային առումով կարող ենք ասել, որ Ռուսաստանը բավարար գործիքներ չունի ներգրավվելու և իր համար ոչ շահավետ նախագծերը դանդաղեցնելու համար։ Բայց միևնույն ժամանակ, մենք մնում ենք տարածաշրջանում հիմնարար գործընկեր։ Մեր ազդեցության մարտավարական նվազեցման հետ մեկտեղ ոչինչ չի փոխվել։
- Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանը շատ է նյարդայնացած Օդեսայի մարզում գտնվող SOCAR նավթային բազայի վրա ռուսական հարվածներից։ Ալիևի շրջապատին մոտ գտնվող Telegram-ի որոշ ալիքներ պնդում են, որ Բաքուն կվերացնի Ուկրաինային զենքի մատակարարման արգելքը։ Արդյո՞ք պետք է լուրջ ընդունենք այս հայտարարությունները։
- Ուկրաինայի զինված ուժերին էներգետիկ ռեսուրսներով ապահովող ենթակառուցվածքը Ռուսաստանի զինված ուժերի նպատակներից մեկն է։ Եթե Ադրբեջանը շարունակի տնտեսական փոխգործակցությունը Ուկրաինայի հետ, ապա պետք է հասկանա, որ այդ ենթակառուցվածքը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կտուժի։ Կարծում եմ, որ խնդիրը ոչ թե ադրբեջանական բազաների ոչնչացումն էր, այլ ավելի շուտ նպատակը Ուկրաինայի զինված ուժերի վառելիքի և քսանյութերի պաշարների ոչնչացումն էր։ Հիշեցնեմ, որ հարվածներ են հասցվում նաև ռուսական նավթավերամշակման գործարաններին։ Ինչ վերաբերում է զենքի մատակարարումներին, ապա Ադրբեջանն ունի որոշակի զարգացումներ ռազմարդյունաբերական համալիրում, բայց դրանք բավականաչափ հզոր չեն հակամարտության ընթացքը փոխելու համար։ Հիմնական խնդիրն այն է, որ և՛ Միացյալ Նահանգները, և՛ Եվրոպան, բոլոր ուղղություններով լարվածությունը սրելով, աշխարհը մղում են դեպի պատերազմ։ Եվ նրանք պատրաստ են պատերազմի, քանի որ կարծում են, որ կարող են կրկին միջնորդական պատերազմ սկսել Ռուսաստանի և Չինաստանի դեմ։
- Ինչպե՞ս եք տեսնում ռուս-ադրբեջանական կարգավորման հեռանկարները նախագահ Ալիևի Ուկրաինայի ենթադրաբար «օկուպացված» տարածքների մասին հայտարարությունների ֆոնին։
- Անցյալ տարի Մոսկվայում նա տարբեր գնահատականներ տվեց։ Ապա ասաց, որ միշտ հնարավոր է համաձայնության գալ Ռուսաստանի հետ, և նա գիտի, թե ինչո՞ւ Ուկրաինան դա չի արել, բայց չի ուզում բարձրաձայն ասել դա։ Այսինքն մարտավարական առումով մեր միջև լուրջ սառեցում կա, բայց ռազմավարական մակարդակում ոչ մի նախագիծ չի փակվել։ Առևտուրը շարունակվում է, Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքով բեռնափոխադրումները շարունակվում են: Միմյանց դեմ պատժամիջոցներ կամ շրջափակումներ չկան։ Դժվար է կանխատեսել, թե ինչպես դուրս գալ այս քաղաքական սառեցումից: Առայժմ ցանկացած միջադեպ կամ միկրոկոնֆլիկտ հանգեցնում է տեղեկատվական հարձակումների փոխանակման: Մոտ ապագայում լիարժեք կարգավորում չի լինի։ Պետք է սպասել և տեսնել, թե ինչպես են կարգավորում Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման նախագծերը առանց Ռուսաստանի, և ինչ կլինի Հայաստանում հաջորդ տարի կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններից հետո: Իրավիճակը շատ անկայուն է և անկանխատեսելի: Մեկ տարի առաջ մենք չէինք կարող կանխատեսել, որ ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունները կլինեն նման վիճակում։
- Կարո՞ղ է այս ֆոնի վրա Կասպից ծովում, որտեղ տեղակայված է ռուսական նավատորմը, իրավիճակը վատթարանալ։
- Այնտեղ կարող են տեղակայվել լրացուցիչ նավեր, բայց չեմ կարծում, որ որևէ մեկը կխախտի «Կասպյան երկխոսության» շրջանակներում կնքված համաձայնագրերը: Տարածաշրջանային կայունության միջոցառումները կարևոր են բոլորի համար: Հավանական չէ, որ որևէ մեկը կխաղա կրակի հետ: Կարմիր դրոշի Կասպյան նավատորմը ամենահզորն է մարտական բնութագրերի և պարամետրերի առումով: Իրանական նավատորմը պակաս ժամանակակից է, բայց ևս ներկայացնում է հզոր ուժ: Այսինքն, ռազմավարական առումով այնտեղ իրավիճակը չի փոխվել։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
