Զանգեզուրի թակարդը. Թուրքիան հասկացավ, որ ընկել է ամերիկյան ծուղակը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վրաստանի նախագահ Միխայիլ Կավելաշվիլին «անսպասելիորեն» պաշտոնական այցով մեկնել էր Թուրքիա և հանդիպում ունեցել Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հետ։ Գաղտնիք չէ, որ նրանք «ստուգում էին իրենց տարածաշրջանային ժամացույցները» Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ Վաշինգտոնում Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև կնքված խաղաղության համաձայնագրի առիթով։ Միաժամանակ նրանք քննարկել են երկկողմ հարաբերությունները, գրում է svpressa.ru–ն։
«Թբիլիսին և Անկարան,- գրել է թուրքական «Հյուրիեթ» հրատարակությունը,- գնահատում են իրավիճակը որպես աշխարհաքաղաքական հեղափոխություն, որը տեղի է ունեցել տարածաշրջանում մեկ այլ արտաքին խաղացողի՝ ԱՄՆ-ի իրական ի հայտ գալով, բայց խնդիրն այն է, թե ի՞նչ վաակուում են ամերիկացիները շտապում լցնել։ Բոլորը նաև հասկանում են, որ Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև Զանգեզուրի միջանցքով հաղորդակցության իրականացումը որոշակի իրավիճակում միայն պատրվակ է տարածաշրջանում նոր հարաբերություններ կառուցելու համար, որն այժմ ներառում է Մերձավոր Արևելքը՝ Իրանի, իսկ իրականում Թուրքիայի հետ սահմանին ԱՄՆ ներկայության գոտու ի հայտ գալով»։ Բայց այս ամենը տեսականորեն է, բայց ի՞նչ կարելի է ասել գործնականում։
Թուրք փորձագետները կոչ են անում չտրվել Զանգեզուրի միջանցքի բացման վերաբերյալ հրապարակային հայտարարությունների էյֆորիայի գայթակղությանը: Ամերիկացիները այն անվանում են «ցամաքային Պանամա անցում», կամուրջ, որը կապում է Հյուսիսային և Կենտրոնական Ասիան ամբողջ աշխարհի հետ: Եվ հենց դա է վտանգը, կարծում է թուրք փորձագետ, «Հայրենիք» կուսակցության առաջնորդ Դողու Փերինչեքը։ Նա հայտարարել է, որ Զանգեզուրի միջանցքը «ԱՄՆ-ի և Իսրայելի նախաձեռնությունն է և սպառնալիք է ներկայացնում ոչ միայն Իրանի, այլ նաև Թուրքիայի անվտանգության համար»: Վերջինս «արդեն իսկ շրջապատված է Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի ռազմական և քաղաքական ազդեցությամբ՝ էգեյան ծովից և Արևելյան Միջերկրական ծովից մինչև Հյուսիսային Սիրիա և Հյուսիսային Իրաք, և Կովկասում միջամտությունը կստեղծի լրացուցիչ վտանգ»: Այստեղ ինտրիգն այն է, որ այսպես կոչված «Թրամփ-Ալիև-Փաշինյան պայմանագիրը» բացում է հազվագյուտ աշխարհաքաղաքական հեռանկար Միացյալ Նահանգների համար՝ Կովկասում Թուրքիային շրջափակելու և տարածաշրջանի անվտանգության ճարտարապետությունը «Միջին միջանցք» հայեցակարգի համատեքստում, որը կապված է նաև չինական «Մեկ գոտի և ճանապարհ» նախագծի հետ, արմատապես վերակառուցելու համար: Պատահական չէ, որ անցյալ տարի Անկարան, Դոհան, Աբու Դաբին և Բաղդադը համաձայնագիր ստորագրեցին Պարսից ծոցը Եվրոպայի հետ Թուրքիայի միջոցով կապող տրանսպորտային և երկաթուղային միջանցք ստեղծելու մասին: Սակայն դեռևս անորոշ է այն, որ դա Զանգեզուրի տրամաբանական լրացում կլինի՝ նոր արևելք-արևմուտք առևտրային ուղիներ ստեղծելու համար: «Միջին միջանցքը» արտաքինից ամրապնդելով ԱՄՆ-ն ձգտում է նեղացնել Պեկինի ազդեցությունը Եվրասիայում, և նաև այս ամենը կսահմանափակի Թուրքիայի տեսականորեն կառուցված լոգիստիկ առավելությունները, քանի որ նախագծի հետ կապված հեռանկարները կարող են վերածվել աշխարհաքաղաքական թակարդի, եթե դրանք օգտագործվեն առանց հաշվի առնելու Կովկասի ռազմավարական միջավայրի ողջ բարդությունը:
Իրավիճակի համատեքստում կարող ենք ասել, որ Ռուսաստանը, Իրանը և Չինաստանը հեռացվել են գործընթացից: Դրա համար կան բազմաթիվ պատճառներ: Սակայն պետք է հասկանալ, որ դրանք գրեթե միշտ կարող են դրսևորվել տարբեր ձևերով: Այդ պատճառով էլ Վրաստանը զգուշավոր է այս հարցում: Թբիլիսին հայտարարում է, որ Զանգեզուրի հարցը «իր համար մրցակցության առարկա չէ, այլ համագործակցության հնարավորություն, բայց Կասպից-Սև ծովի միջանցքի համատեքստում», ակնարկելով եվրոպական, այլ ոչ թե մերձավորարևելյան կողմնորոշման մասին: Փաստն այն է, որ Հյուսիս-Հարավ նախագիծը, որն անցնում է Ադրբեջանի, Իրանի, Հնդկաստանի Բանդար Աբբասի և Մումբայի նավահանգիստներով, այժմ կասեցվել է Ադրբեջանի և Ռուսաստանի միջև լարվածության պատճառով: Փաստորեն, որոշված է մի քանի ռազմավարական տախտակների վրա միաժամանակյա աշխարհաքաղաքական դիվանագիտական խաղի սկիզբ դնել:
Ի դեպ, օգոստոսի 9-ին Վաշինգտոնում ընդունված Երևանի և Բաքվի համատեղ հռչակագրի 4-րդ կետում ասվում է. «ՀՀ-ն կաշխատի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և համատեղ համաձայնեցված երրորդ կողմերի հետ՝ «Trump Route for International Peace and Prosperity» տրանսպորտային կապի նախագծի շրջանակ մշակելու համար... »
Արդյունքում, միջանկյալ «վերջնական գծում» Անդրկովկասը կրկին դառնում է սուր հակամարտության կետ աշխարհաքաղաքական քարտեզի վրա։ Սակայն այն այլևս Ռուսաստանի ծայրամաս չէ։
Ռուսաստանից հեռանալով՝ Անդրկովկասյան հանրապետությունները ստիպված են ինտեգրվել իրենց հարավային, արևմտյան և արևելյան պարագծերի երկայնքով գտնվող երկրների հետ կապերի աճող ցանցին։ Միևնույն ժամանակ, տարածաշրջանը մնում է Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի ամենապայթյունավտանգներից մեկը։
Եվ այստեղ շատ բան որոշվում է 1919-1920-ական թվականների պատմությամբ։ Այդ ժամանակ Արևմուտքի ողջ քաղաքականությունն այդ տարածաշրջանում ուղղված էր այնտեղ գտնվող պետություններին Ռուսաստանի ազդեցությունից դուրս բերելուն։ Որոշ չափով դա հաջողվել է, բայց Անդրկովկասի երեք երկրները, ինչպես նախկինում, իրենց քաղաքական նախասիրությունները տարբեր կերպ են դիտարկում։ Վրաստանը՝ ՆԱՏՕ-ի և ԵՄ-ի հետ, Ադրբեջանը որպես Թուրքիայի ռազմավարական գործընկեր, որը ՆԱՏՕ-ի անդամ է, իսկ Հայաստանը դեռևս Ռուսաստանի դաշնակիցն է։
Նման իրավիճակում միայն տեսականորեն կարելի է քննարկել Անդրկովկասի ընդհանուր աշխարհաքաղաքական նպատակը այն իրավիճակում, երբ, ի տարբերություն 1919-1920 թվականների, Ռուսաստանի լիակատար դուրս մղումը տարածաշրջանից, ներառյալ Սև և Կասպից ծովերից, տեղի չի ունեցել։
Արևմուտքը փորձեց օգտվել Վրաստանի էթնոքաղաքական խնդիրներից, սակայն երկրի էլիտան չցանկացավ և չկարողացավ դառնալ արևմտյան քաղաքականության պատշաճ կրող և կորցրեց Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի տարածքները վերադարձնելու հեռանկարները։ Այսպիսով, հաղորդակցությունների խնդիրը չի լուծում այս տարածաշրջանի միջազգային գործառույթը, որում նրա բոլոր մասնակիցների նպատակները պարզ չեն։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
