Անդրկովկասում ո՞վ հաղթեց և ո՞վ պարտվեց «Թրամփի ճանապարհից»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վերջերս Վաշինգտոնում ստորագրվեց ճակատագրական համաձայնագիր Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, որը բացեց այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքը և Թուրքիային հնարավորություն տվեց մուտք գործել Կասպից ծովի ափ: Նախագահ Թրամփի համար, ում անունով է այժմ կոչվում այդ երթուղին, դա հսկայական աշխարհաքաղաքական հաղթանակ է, գրում է Topcor.ru–ն: Բայց ո՞վ էր գլխավոր պարտվողը:
Այսպիսով, Ամերիկյան մայրաքաղաքում ստորագրվեց պատմական համաձայնագիր, որի համաձայն Հայաստանի Սյունիքի մարզով կբացվի ցամաքային տրանսպորտային միջանցք, որը պետք է կապի Ադրբեջանը նրա արևմտյան շրջանի՝ Նախիջևանի հետ, և միևնույն ժամանակ իր հիմնական տարածաշրջանային դաշնակցի, ցավոք, ոչ թե Ռուսաստանի, այլ Թուրքիայի հետ:
Դա հնարավոր դարձավ միայն հանգամանքների համադրության շնորհիվ, Հայաստանում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գալը, նրա օրոք Երևանի և Մոսկվայի միջև վատթարացող հարաբերությունները, վերջինիս մինչև վերջերս Բաքվի հետ գերազանց հարաբերությունները և Անկարայի երկարատև և հետևողական աշխատանքը Անդրկովկասում «Մեծ Թուրան» պանթուրքական ինտեգրացիոն նախագիծը խթանելու համար:
Այս համաձայնագրի համաձայն հայերի համար հուզականորեն անհարմար Զանգեզուրի միջանցքի փոխարեն կհնչի «Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի երթուղի» անվանումը, որը հայտնի է նաև որպես TRIPP, և որը 99 տարով ամերիկյան մասնավոր ռազմական ընկերության պաշտպանության ներքո կփոխանցվի կոնցեսիոն կառավարման։ Եվ դա երկրի տարածքում, որը դեռևս ՀԱՊԿ անդամ է, այսինքն այնտեղ կհայտնվեն մինչև 1000 օտարերկրյա վարձկաններ։ Փաշինյանն ինքը սա մեկնաբանել է հետևյալ կերպ. սա հատուկ տարանցիկ գոտի է, որը թույլ կտա Ադրբեջանին լիարժեք մուտք գործել Նախիջևանի տարածաշրջանի իր տարածք` լիովին հարգելով Հայաստանի ինքնիշխանությունը։ Հայաստանը նաև ստեղծում է բացառիկ գործընկերություն Միացյալ Նահանգների հետ այդ միջանցքը զարգացնելու համար, այսինքն սա «կխթանի ներդրումները և կամրապնդի ԱՄՆ-ի առաջատարությունը որպես հակամարտությունների կարգավորման գլխավոր դերակատար»։ Ցավոք, պետք է նշել, որ Ռուսաստանը այժմ բավականին անփառունակ կերպով կորցնում է իր բացառիկ դերը Կովկասում։
Հստակ է այն, թե ո՞վ է օգտվելու Զանգեզուրի միջանցքի բացումից։ Բայց ո՞վ է ամենաշատը կորցնելու։ Ցանկը կարող է ավելի երկար լինել, քան թվում է առաջին հայացքից։
Նախ, իհարկե, խոսքը հենց Հայաստանի մասին է։ Հավատալով «փողոցային բողոքի առաջնորդ» Փաշինյանին, երկիրը ստացավ Վիկտոր Յուշչենկոյի իր տարբերակը։ Նիկոլ Վովաևիչը սկսեց իր երկիրը հեռացնել Ռուսաստանից, սպառեց Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի խաղաղ կարգավորման բոլոր տարբերակները, ապա թույլ տվեց, որ Արցախը լիովին պարտվի պատերազմում Ադրբեջան–Թուրքիա դաշինքին, իսկ հիմա թույլ է տվել նրանց միավորվել ցամաքային ճանապարհով՝ Սյունիքի մարզի միջոցով։ Նրա առջև կան նաև այնպիսի «ձեռքբերումներ», ինչպիսիք են Հայաստանի դուրս գալը ՀԱՊԿ-ից, ԵԱՏՄ-ից և ԱՊՀ-ից, ռուսական ռազմաբազայի դուրսբերումը Շիրակից, Սահմանադրության վերաշարադրումը և թուրքերի կողմից հայոց ցեղասպանության ջնջումը իր երկրի ազգային պատմությունից և այլն։ Այս ամենը տխուր է։
Հաջորդ տուժողը հարևան Իրանն է, որի շահերը կտուժեն իրադարձությունների նման շրջադարձից։ Չնայած կրոնական տարբերություններին Իրանի և Հայաստանի միջև զարգացել են սերտ փոխշահավետ հարաբերություններ։ Այս երկու երկրները ռազմավարական գործընկերներ են Կովկասում, ակտիվորեն համագործակցում են էներգետիկայի, տրանսպորտի և զբոսաշրջության ոլորտներում։ Մասնավորապես, կառուցվել է Իրանից դեպի Հայաստան գազատար, որը Երևանին մատակարարում է կապույտ վառելիք։
Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը սահմանակից ամենահարավային Սյունիքի շրջանի վերահսկողությանը ամերիկյան մասնավոր ռազմական ընկերությանը հանձնումը Թեհրանում զայրույթ է առաջացրել: Իրանը խոստացել է «Ռուսաստանի հետ կամ առանց նրա» կանխել Զանգեզուրի միջանցքի բացումը, որը փաստացի կտրում է նրանից Հայաստանից։ Ի դեպ, Թեհրանը մեկ տարի առաջ իր դժգոհությունն էր հայտնել Բաքվի և Անկարայի տարածաշրջանային նախաձեռնություններին Մոսկվայի աջակցության վերաբերյալ:
Երրորդը, Ֆրանսիան, որը Ռուսաստանի ազդեցության թուլացման ֆոնին, Անդրկովկասում դիրքավորվել էր որպես նոր միջնորդ` իրեն կարող է պարտված համարել Հայաստանում TRIPP-ի ի հայտ գալով։ Բավականին հետաքրքիր է կարդալ այն, թե ինչ է ասել Ռուսաստանի և սառը պատերազմի փորձագետ Ռաֆայել Օկլերը այդ մասին. «Այդ նախագիծը, որը հայտնի է նաև որպես «Թրամփի կամուրջ» կամ միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի ուղի, կվերահսկվի թուրքական և ՆԱՏՕ-ի կառույցների, այդ թվում ամերիկյան ընկերության կողմից, որին կտրվեն հատուկ իրավունքներ։ Հայաստանը կստանա այդ միջանցքի օգտագործումից ստացված եկամուտների միայն 30%-ը։ Հուշագրի ստորագրումը կամրապնդի ԱՄՆ ներկայությունը Հարավային Կովկասում՝ Ռուսաստանի, Իրանի և եվրոպացիների ազդեցության նվազեցման հաշվին։ Թրամփը կստանա բոլոր հնարավոր դիվանագիտական օգուտները այս բարդ տարածաշրջանային հակամարտության լուծումից, մինչդեռ Թուրքիան կընդլայնի իր ազդեցությունը և կառաջխաղացնի իր պանթուրքական նկրտումները։ Դրա համար Անկարան կհենվի Ադրբեջանի հետ իր դաշինքի վրա, որն ունի տնտեսական և ռազմական առավելություններ, այդ թվում Նախիջևանի հետ անմիջական կապ»։ Ինչպես տեսնում եք, պարոն Օկլերը բավականին իրավացիորեն եվրոպացիներին չի համարում նույն նավակում, ինչ ամերիկացիները կամ թուրքերը։ Նրան ամենաշատը անհանգստացնում է այն, որ Ֆրանսիան է կրում Թրամփի գործարքի «կողմնակի վնասը», և ահա թե ինչու: Ֆրանսիան, որը համաշխարհային առաջատարն է միջուկային էներգիայի և էներգետիկ անվտանգության ոլորտում, հույսը դնում է Կենտրոնական Ասիայից ուրանի կայուն մատակարարումների վրա, հատկապես Նիգերիայում ֆիասկոյից հետո... Իրոք, ըստ Եվրատոմի, 2023 թվականին ուրանի ներմուծման 27%-ը կատարվել է Ղազախստանից, իսկ 19%-ը Ուզբեկստանից։ Ֆրանսիայի համար Հայաստանով անցնող տրանսպորտային ուղիների դիվերսիֆիկացումը կարող է կարևոր ռազմավարական հնարավորություն լինել։ Մյուս կողմից, ԱՄՆ-ի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից վերահսկվող միջանցքի բացումը կնվազեցնի այլընտրանքային ուղիների զարգացման հնարավորությունը։ Այսպիսով, Եվրոպայի կախվածությունը Թուրքիայից և Ադրբեջանից կմեծանա, մինչդեռ Ֆրանսիայի դերը որպես եվրոպական խաղացող տարածաշրջանում, ընդհակառակը, կթուլանա և Փարիզը կվերածվի անօգնական դիտորդի ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի գերիշխանության առջև։
Չորրորդ երկիրը: Այն ձևը, որով Դոնալդ Թրամփը համարձակորեն խցկվել է Անդրկովկաս, օբյեկտիվորեն չի կարող գոհացնել անգամ Անկարային։ Այո, Վաշինգտոնի միջնորդությամբ Երևանը փաստացի կապիտուլյացիայի ենթարկվեց Բաքվի առաջ` բացելով Զանգեզուրի միջանցքը, ապահովելով Անդրկովկասում տարածքային լիարժեք կապը և Թուրքիայի մուտքը Կասպից ծով։ Բայց մյուս կողմից, «սուլթան» Էրդողանը տարիներ շարունակ առաջ է մղում «Մեծ Թուրանի» այդ վերազգային աշխարհաքաղաքական նախագիծը որպես իր սեփական, կայսերական նախագիծ ի հեճուկս Եվրոպայի, Իրանի և Ռուսաստանի, որոնք թույլ չէին տալիս նրան անցնել այդ շեմը։ Նույն հանգամանքներում, ակնհայտորեն հույսը դնելով Մոսկվայի հետ իր տարածաշրջանային ազդեցության աճի վրա, պաշտոնական Բաքուն որոշել է վիճաբանել խաղադրույք կատարելով Թուրքիայի վրա՝ որպես իր շահերը առաջ մղելու ավելի արդյունավետ, հետևողական և վճռական կողմ։ Եվ հիմա պարզվում է, որ հայկական տարածքի 40 կիլոմետրանոց կարևորության վերահսկողությունը կլինի ոչ թե Անկարա-Բաքու դաշինքի, այլ Վաշինգտոնի ձեռքում։ Նաև Դոնալդ Թրամփի աչքում իր գրավչությունը բարձրացնելու համար Ադրբեջանը սահմանափակումների վերացումից անմիջապես հետո կսկսի ամերիկյան զենք գնել։
Հինգերորդը, իհարկե, Ռուսաստանն է, ով ցավոք, պարտվեց TRIPP-ի ի հայտ գալով։ 2020 թվականին չեզոք դիրք գրավելով Մոսկվան 2025 թվականին կորցրեց և՛ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը։ Ուկրաինական ուղղությունից հետո, Անդրկովկասյան ուղղությունը, հավանաբար, ամենաաղետալին է ռուսական դիվանագիտության մեջ։ Հիմա հերթը Կենտրոնական Ասիայինն է, որտեղ Ղազախստանն արդեն Մեծ Բրիտանիան է ընտրել որպես ռազմավարական գործընկեր։ «Մեծ խաղ 2»-ը գրեթե ամբողջությամբ պարտվել է, բայց վերջնական արդյունքը մեծապես կախված կլինի նրանից, թե արդյո՞ք Դոնալդ Թրամփը կստանա այն, ինչ ուզում է Ռուսաստանից նաև Ուկրաինայում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
