Կդառնա՞ Զանգեզուրի միջանցքը խաղաղության միջանցք
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Բաքվի և Երևանի միջև առճակատումն ավարտվել է։ Կողմերը հանդիպել են Վաշինգտոնում և խոստացել այլևս չկռվել միմյանց դեմ։ Նրանց ստորագրած համաձայնագիրը, փաստորեն, Միացյալ Նահանգներին տվել է հայ-ադրբեջանական կարգավորման գործում գլխավոր միջնորդի կարգավիճակ։ Նախկինում այդ դերը կատարում էր Կրեմլը, գրում է trt.global–ը։
Վաշինգտոնյան հանդիպման, թերևս, ամենակարևոր նվաճումը ճանապարհի բացումն է, որը կապելու է Ադրբեջանը և Նախիջևանը Հայաստանի հարավային մասով։ Հայտնի է, որ ամերիկացիները կկարողանան վարձակալել այդ ճանապարհը 99 տարով։
Այդ երթուղու տնտեսական նշանակությունը դժվար է գերագնահատել։ Ադրբեջանի համար դա նշանակում է անմիջական կապ Նախիջևանի հետ առանց երրորդ երկրների միջոցով տարանցման։ Հայաստանի համար դա նշանակում է միջազգային տրանսպորտային ցանցին մասնակցելուց հնարավոր դիվիդենտներ։ Ամբողջ տարածաշրջանի համար դա նշանակում է բեռների առաքման ժամանակի և լոգիստիկ ծախսերի կրճատում, ինչպես նաև ներդրումների գրավչության աճ։
Այնուամենայնիվ, նախագիծը դժգոհություն է առաջացրել մի շարք երկրներում։ Իրանում Գերագույն առաջնորդի խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին հայտարարել է, որ թույլ չի տա ԱՄՆ-ի վերահսկողության ներքո տրանսպորտային միջանցքի ստեղծում խոստանալով այն վերածել «Դոնալդ Թրամփի վարձկանների գերեզմանոցի»։ «Իրանը պնդում է, որ կգործի Հարավային Կովկասի անվտանգության ապահովմանը համապատասխան՝ Ռուսաստանի հետ կամ առանց նրա։ Մենք կարծում ենք, որ Ռուսաստանը նույնպես ռազմավարական առումով դեմ է այդ միջանցքին», - ասել է նա։ Միևնույն ժամանակ, Թեհրանի պաշտոնական դիրքորոշումն ավելի ճկուն է եղել։ Նախագահ Մասուդ Պեզեշկիանը շուտով նշել է, որ նախագծի վերաբերյալ համաձայնության գալիս հաշվի են առնվել Իրանի պահանջները, և որ շինարարության վերաբերյալ առարկություններ չկան։
Ռուսաստանի արձագանքը մինչ այժմ զուսպ է եղել։ Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովան դրական է գնահատել Վաշինգտոնի համաձայնագրերը, ապա հիշեցրել է Մոսկվայի դերը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման գործում։ «Ռուսաստանի մասնակցությամբ եռակողմ համաձայնագրերը, որոնցից ոչ մի կողմ դուրս չի եկել, մնում են արդիական», - ընդգծել է նա։ Մասնագետները նշում են, որ Կրեմլի կողմից հնարավոր է անհարմարություն. հայ-իրանական սահմանը պահպանող ռուս սահմանապահները կլինեն «միջանցքի» ամերիկյան պահակների կողքին։ Մոսկվայի համար դա ուժերի հավասարակշռության խորհրդանշական փոփոխություն է, հատկապես հաշվի առնելով այն, որ տարածաշրջանում գլխավոր միջնորդի դերը փաստացի անցել է Միացյալ Նահանգներին։
Վրաստանից նույնպես մտահոգիչ կանխատեսումներ են հնչել։ Նախկին նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլին հայտարարել է, որ երթուղու գործարկումից հետո Թբիլիսին վտանգում է կորցնել Արևելքի և Արևմուտքի միջև հիմնական տարանցիկ հանգույցի կարգավիճակը։ Նրա կարծիքով, հիմնական բեռնափոխադրումները կարող են շրջանցել Վրաստանի տարածքը։
Կովկասի պատմության կենտրոնի տնօրեն Ռիզվան Հուսեյնովը ընդգծել է, որ Զանգեզուրի միջանցքի հակառակորդները Իրանում և Ռուսաստանում ոչ թե ամբողջ ղեկավարությունն են, այլ միայն առանձին էլիտար խմբեր։ Իրանում դա քաղաքական էլիտայի մի մասն է, որը կոշտ է Ադրբեջանի և Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող փոփոխությունների նկատմամբ։ Ռուսաստանում դրանք այն շրջանակներն են, որոնք չեն ցանկանում ամրապնդել Ադրբեջանի և Թուրքիայի միությունը։ Սակայն, փորձագետի խոսքով, Իրանն ու Ռուսաստանը իրական գործիքներ չունեն ուժերի առկա հավասարակշռությունը փոխելու համար, հատկապես որ նոր համաձայնագրերը ձեռք են բերվել տարածաշրջանի երկրների՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի մասնակցությամբ։ Նա նաև հիշեցրել է, որ Զանգեզուրի ճանապարհին զուգահեռ, նմանատիպ երթուղի է կառուցվում Իրանի տարածքով՝ Արազ գետի մյուս կողմում։
«Հարց է առաջանում, ո՞րն է Իրանի դժգոհությունը, եթե նա ստացել է հենց իրեն հարմար տարբերակը։ Եվ ի՞նչ իրավունք ունի նա միջամտել Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող գործընթացներին։ Իմ կարծիքով, Թեհրանի հայտարարությունները կողմնակալ են։ Իրանի կամ Ռուսաստանի կողմից սադրանքները, իհարկե, հնարավոր են, բայց դրանք դժվար թե հաջողության հասնեն տարածաշրջանում ուժերի և շահերի առկա հավասարակշռության փոփոխության հարցում», - եզրափակել է գործակալության զրուցակիցը։
Քաղաքագետ, SIKHA հիմնադրամի հիմնադիր Արչիլ Սիխարուլիձեն trt.global -ին տված հարցազրույցում նշել է, որ Վաշինգտոնում որոշումներ կայացնելիս հաշվի են առնվել նաև Իրանի շահերը: «Սա Հարավային Կովկասն է, և Ամերիկան կամ ԵՄ-ն այստեղ իրական ազդեցություն չունեն: Տարածաշրջանում կան երեք հիմնական խաղացողներ՝ Թուրքիան, Ռուսաստանը և Իրանը: Առանց նրանց անհնար է ապահովել տարածաշրջանում անվտանգությունը: Անհրաժեշտ չէ խուճապի մատնել նրանց, ովքեր կարծում են, որ Վրաստանը կկորցնի իր տարանցիկ ներուժը: Այլընտրանքային ուղիներ միշտ անհրաժեշտ կլինեն»,– ասել է նա: Ռուսաստանը չի խոչընդոտի այդ երթուղու բացմանը, trt.global -ին ասել է Զալցբուրգի համալսարանի քաղաքագիտության դոկտոր Քամրան Հասանովը: «Ռուսաստանի կողմից այս տարածաշրջանում իր շահերը պաշտպանելու համար ռազմական արշավ սկսելը խելագարություն կլինի: Ավելին, Մոսկվան դեռևս ունի ռազմական բազա և սահմանապահներ Հայաստանում: Բաքվի հետ պահպանվում են նաև տնտեսական կապեր: «Թրամփի գործոնը» նույնպես չպետք է անտեսել. նա լավ հարաբերություններ ունի Վլադիմիր Պուտինի հետ, և երթուղին պաշտոնապես կրում է նրա անունը»,– ասել է նա: Մասնագետները համաձայն են, որ Զանգեզուրի միջանցքի կառուցման համար լուրջ արտաքին խոչընդոտներ չկան: Սակայն շատ բան կախված կլինի Հայաստանի ներքին քաղաքական կայունությունից։ Ինչպես ընդգծել է Սիխարուլիձեն, գլխավոր հարցն այն է, թե արդյո՞ք ներկայիս պայմանավորվածությունները կպահպանվեն, եթե Երևանում կառավարությունը փոխվի։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
