Արդյո՞ք Ռուսաստանը կհեռանա Կովկասից. Ի՞նչի կհանգեցնի Թրամփի, Ալիևի և Փաշինյանի «պատմական հանդիպումը»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Օգոստոսի 8-ի երեկոյան Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդներ Նիկոլ Փաշինյանը և Իլհամ Ալիևը իրենց ամերիկացի գործընկեր Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ Վաշինգտոնում ստորագրել են խաղաղ կարգավորման մասին հռչակագիր, գրում է newizv.ru–ն։ Սպիտակ տան ղեկավարը վստահություն է հայտնել, որ Երևանն ու Բաքուն «երկար ժամանակով ընկերներ կդառնան»։
«Խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումը կնշանակի տասնամյակներ տևած հակամարտության ավարտը և Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև նոր դարաշրջանի բացումը, որը հիմնված կլինի երկրների ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության լիակատար հարգանքի վրա», – հավելել է Փաշինյանը։ Ալիևը հանդիպման արդյունքները պատմական նվաճում է անվանել Ադրբեջանի համար։ «Աշխարհի ամենամեծ երկրի հետ ռազմավարական գործընկերության ձևաչափում գտնվելը մեծ հնարավորություն է և միևնույն ժամանակ հսկայական պատասխանատվություն», – ընդգծել է նա։
Փաստաթղթի դրույթների համաձայն, այսուհետ Զանգեզուրի միջանցքի այն հատվածը, որն անցնում է Հայաստանի տարածքով, 99 տարով փոխանցվում է ամերիկյան ընկերությանը և կկոչվի «Թրամփի ուղի»։ Միացյալ Նահանգները կընդլայնի համագործակցությունը երկու երկրների հետ էներգետիկայի, առևտրի և արհեստական բանականության ոլորտներում, ինչպես նաև կաշխատի Հայաստանի հետ Ադրբեջանի հետ տարանցիկ միջանցք զարգացնելու ուղղությամբ։ Վաշինգտոնը վերացնում է Բաքվի հետ պաշտպանական համագործակցության սահմանափակումները։ Ամերիկյան ընկերությունները կզարգացնեն ենթակառուցվածքները Հայաստանում և Ադրբեջանում և կներդնեն զգալի միջոցներ։
Այնուամենայնիվ, տասնամյակներ տևած հակամարտության երկար սպասված ավարտի մասին լուրը, հավանաբար, չի գոհացնի Կրեմլին։ Մասնագետների կարծիքով, Վաշինգտոնում տեղի ունեցածը հզոր հարված կլինի Ռուսաստանի շահերին։ Այսպիսով, «Նյու Յորք Թայմս»-ը նշել է այն փաստը, որ կովկասյան հանրապետությունների առաջնորդների «պատմական հանդիպումը» տեղի է ունեցել Սպիտակ տանը, այլ ոչ թե Կրեմլում, և դա «հարված» է Մոսկվային, որի ազդեցությունը հետխորհրդային տարածքում վերջին տարիներին որոշ չափով թուլացել է։ Ռուսական կողմի համար լրացուցիչ հարված է տարածաշրջանում խաղաղապահ առաքելությանը ամերիկյան զինվորականների ներգրավման մասին համաձայնությունը։
Ինչպես նշել է քաղաքագետ Սերգեյ Մարկովը, «ըստ էության, Հայաստանում ստեղծվում է ամերիկյան կիսապետական ռազմական բազա նրանց վագոններով»։
Հատուկ կետ է Զանգեզուրի միջանցքը։ Ինչպես հայտնի է դարձել, դրա Հայաստանի տարածքով անցնող հատվածը 99 տարով փոխանցվում է ամերիկյան ընկերությանը և այսուհետ կկոչվի «Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի ուղի» (TRIPP)։ Վաշինգտոնը այդ հողը ենթավարձակալության կհանձնի մասնավոր ընկերության, որը այնտեղ ենթակառուցվածքներ կկառուցի։ «Թրամփի ուղին թույլ կտա Ադրբեջանին մուտք գործել Նախիջևան՝ լիովին հարգելով Հայաստանի ինքնիշխանությունը», – ասել է ԱՄՆ նախագահը։
«Եթե այդ նախագիծն իրականացվի, ապա ՆԱՏՕ-ն կստանա ուղիղ ելք դեպի Կասպից ծով։ Ամսաթիվը, իհարկե, խորհրդանշական է՝ օգոստոսի 8-ը», – գրել են ռազմական թղթակիցներ Ալեքսանդր Խարչենկոն և Սերգեյ Շիլովը՝ «Բայրաքթարի վկաներ» Telegram ալիքի հեղինակները, ակնհայտորեն ակնարկելով 2008 թվականի օգոստոսի 8-ի իրադարձությունները։ 2008 թվականի օգոստոսի 8-ի գիշերը վրացական զինված ուժերը սկսեցին Հարավային Օսիայի մայրաքաղաք Ցխինվալի զանգվածային հրետակոծությունը, ապա հարձակվեցին տարածաշրջանում տեղակայված ռուս խաղաղապահների վրա։ Իր քաղաքացիներին պաշտպանելու համար Ռուսաստանի Դաշնությունը զորքեր մտցրեց հակամարտության գոտի։ Մարտական գործողությունները տևեցին մի քանի օր և ավարտվեցին վրացական բանակի փախուստով։
«Սա ռազմավարական առումով շատ կարևոր միջանցք է։ Այն կապում է Ադրբեջանը իր անկլավ Նախիջևանի շրջանի և հետագայում իր ռազմավարական դաշնակից Թուրքիայի հետ։ Այդ միջանցքը տեսականորեն նաև ձեռնտու է Ռուսաստանի համար, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս ցամաքային ճանապարհով ապրանքներ տեղափոխել Թուրքիա, ինչը կարող է օգնել շրջանցել հակառուսական պատժամիջոցները։ Բայց դա՝ տեսականորեն։ 2020 թվականի նոյեմբերին Սոչիում կնքված համաձայնագրի համաձայն, Զանգեզուրի միջանցքը պետք է վերահսկվեր ռուս սահմանապահների և ռուսական երկաթուղային ընկերության կողմից։ Այժմ Հայաստանի ղեկավարությունը այդ միջանցքի վերահսկողությունը հանձնում է Միացյալ Նահանգներին», – ասել է Սերգեյ Մարկովը։
Նա բացատրել է, որ այս միջանցքի նկատմամբ արտաքին վերահսկողությունը կարևոր է, քանի որ Բաքուն պահանջում է, որ Նախիջևանից Ադրբեջան եկող քաղաքացիներն ու ապրանքները չստուգվեն հայ սահմանապահների և մաքսային ծառայողների կողմից։
«Առանց դրա, Հայաստանի սահմանները Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ չեն բացվի։ Այս միջանցքը փաստաթղթում կկոչվի ճանապարհ, բայց այն իրականում կլինի միջանցք», – հավելել է փորձագետը։
Այս ամենը, ամփոփել է քաղաքագետը, մեծ հաղթանակ է Միացյալ Նահանգների և անձամբ Թրամփի համար և, միևնույն ժամանակ, ուժեղ հարված Ռուսաստանի շահերին։ «Սա փոխում է ամբողջ Հարավային Կովկասի ռազմավարական իրավիճակը», – կարծում է նա։
Սակայն քաղաքագետ Անդրեյ Սուզդալցևի խոսքով, այսօր Ռուսաստանը զբաղված է Ուկրաինայի հակամարտությամբ, ինչն էլ ազդել է երկու պետությունների միջև միջնորդի իր դերի վրա։ «Ռուսաստանը գործում է զգուշորեն, ոչ մեկին չի սադրում։ Բայց սա [ԱՄՆ-ի հետ համաձայնագրերի ստորագրումը] չի ազդի Ռուսաստանի Դաշնության և Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև տնտեսական հարաբերությունների վրա», – ասել է փորձագետը «Իզվեստիա»-ին տված հարցազրույցում։
Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրի միջանցքի ԱՄՆ վարձակալությանը, ապա Իրանի հետ սահմանի մոտ գտնվող այդ հատվածի նկատմամբ Վաշինգտոնի գործառնական վերահսկողությունը աշխարհաքաղաքական և տնտեսական ռիսկեր է պարունակում ոչ միայն Թեհրանի, այլև Մոսկվայի համար, կարծում է HSE Միջերկրածովյան ուսումնասիրությունների կենտրոնի վերլուծաբան Տիգրան Մելոյանը։ Նրա խոսքով, ամերիկացիների ներկայությունը Հարավային Կովկասում սպառնում է Հյուսիս–Հարավ տրանսպորտային միջանցքին, որը նախատեսված է Ռուսաստանը Իրանի միջոցով Հնդկաստանի հետ կապելու համար։ «Զանգեզուրի միջանցքը Ռուսաստանի մասնակցությամբ կարող է դառնալ Հարավային Կովկասի համար կենսական տնտեսական ուղի՝ նպաստելով առևտրի, տարանցման և տարածաշրջանային ինտեգրման զարգացմանը։ Սակայն ԱՄՆ-ի աճող մասնակցության պայմաններում այդ միջանցքը վտանգում է դառնալ անկայունության գործոն», – կարծում է նա։
Պետդումայի ԱՊՀ հարցերով հանձնաժողովի առաջին փոխնախագահ Կոնստանտին Զատուլինը կարծում է, որ նման համաձայնագրի ստորագրումը նշանակում է միաժամանակ Ռուսաստանին դուրս մղել Կովկասից և Միացյալ Նահանգներին այնտեղ ժամանել։ Նրա կարծիքով, Թրամփը ցանկանում էր բոնուս ստանալ Զանգեզուրի միջանցքի տեսքով, ինչը երկարաժամկետ հեռանկարում նշանակում է Ռուսաստանի և Իրանի հետագա ազդեցության քայքայում այդ տարածաշրջանում։ «Այդ առումով Շիրակում մեր բազայի ճակատագիրը կախված է թելից։ ՆԱՏՕ-ն, որը այստեղ ներկայացնում է Թուրքիան, կներկայացնի նաև Միացյալ Նահանգները», – ասել է պատգամավորը՝ ընդգծելով, որ դա չի համապատասխանում Ռուսաստանի և Իրանի շահերին։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
