Նոր էջ Հարավային Կովկասում. Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության գործընթացը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Միջազգային հարաբերությունների վերլուծության կենտրոնի խորհրդի անդամ, դոկտոր Ջավիդ Վելիևը վերլուծական հոդված է գրել «Անադոլու» գործակալության համար՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության գործընթացի վերաբերյալ, գրում է aa.com.tr-ն։
2025 թվականի հուլիսի 10-ին Ադրբեջանի և Հայաստանի ներկայացուցիչները բանակցություններ են վարել Արաբական Միացյալ Էմիրությունների մայրաքաղաք Աբու Դաբիում։ Հանդիպման հիմնական թեման երկկողմ հարաբերությունների կարգավորումն ու խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումն էր։ Բանակցությունները տեղի են ունեցել անմիջականորեն՝ առանց միջնորդների մասնակցության, ինչը դարձնում է դրանք հատկապես կարևոր։ Երկու կողմերն էլ երկխոսությունը որակել են կառուցողական։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նշել են, որ 2025 թվականի մարտին համաձայնեցված համաձայնագրի տեքստը պատրաստ է նախաստորագրման։ Սակայն, ըստ Բաքվի, Հայաստանը դեռևս մի շարք պարտավորություններ ունի կատարելու՝ փաստաթուղթը վերջապես ստորագրելու համար։
Աբու Դաբիում բանակցությունների հաջողությունը և խաղաղության համաձայնագրի վերջնական մշակումը հեշտ նվաճումներ չէին։ Առաջընթացը պայմանավորված է Ադրբեջանի ակտիվ դիվանագիտությամբ և խաղաղ կարգավորման նրա հավասարակշռված, կառուցողական առաջարկներով։
Խաղաղության համաձայնագիրը կազմվել է Ադրբեջանի առաջարկների հիման վրա։
Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմի ավարտից մեկ տարի անց՝ 2021 թվականի նոյեմբերին, նախագահ Ալիևը պաշտոնապես հայտարարեց Հայաստանի հետ խաղաղության պայմանագիր կնքելու իր պատրաստակամության մասին։ 2022 թվականի փետրվարին Ադրբեջանը Երևանին փոխանցեց բանակցությունների հիմքում ընկած հինգ հիմնական սկզբունքներ։ Մի շարք քննարկումներից հետո կողմերը նախնական համաձայնությունների հասան համաձայնագրի տեքստի վերաբերյալ։ Ադրբեջանի պնդմամբ՝ նախագծից բացառվեցին Ղարաբաղի հայերին հատուկ կարգավիճակ տրամադրելու վերաբերյալ դրույթները։ Կողմերը նաև համաձայնեցին հրաժարվել միմյանց դեմ միջազգային դատարաններում դատական հայցերից և թույլ չտալ երրորդ երկրների ներկայացուցիչների տեղակայումը ադրբեջանական սահմանին։ Բաքուն նաև բարձրացրեց համաձայնագրի ստորագրումից առաջ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը լուծարելու և Հայաստանի Սահմանադրությունը փոփոխելու անհրաժեշտության հարցը։ Հայկական կողմը շարունակում է աշխատել այդ ուղղությամբ։
Այս քայլերը հեշտ չէին Երևանի համար։ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Հայաստանի իշխանությունները սպասում էին, որ ժամանակի ընթացքում աշխարհաքաղաքական հանգամանքները կփոխվեն իրենց օգտին։ 2020 թվականի նոյեմբերի 10-ի եռակողմ հայտարարության պայմաններին հակառակ՝ Հայաստանը Լաչինի միջանցքն օգտագործեց Ղարաբաղ զենք տեղափոխելու համար, ձգտեց պահպանել ստատուս քվոն՝ ապահովելով Ռուսաստանից և Արևմուտքից այլընտրանքային աջակցություն, և փորձեց տարածաշրջան միջազգային դիտորդներ մտցնել։ Սակայն իրադարձությունները զարգացան Ադրբեջանի օգտին, և Երևանը ստիպված եղավ վերանայել իր դիրքորոշումը։ Ղարաբաղում հայկական անօրինական կազմավորումների դեմ Ադրբեջանի կողմից իրականացված հակաահաբեկչական գործողության ընթացքում Փաշինյանը չստացավ սպասված աջակցությունը ո՛չ իր դաշնակիցներից, ո՛չ էլ Միջազգային դատարանից։
Ղարաբաղում հաղթանակից հետո Ադրբեջանը ընդլայնեց իր դիվանագիտական ազդեցությունը և կարողացավ գերակայություն ապահովել տարածաշրջանում։ Չնայած Երևանի կողմից ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական գործընկերության համաձայնագրի ստորագրմանը՝ Բաքուն ամրապնդեց իր դաշինքը Թուրքիայի և Ռուսաստանի հետ և ռազմավարական համագործակցության համաձայնագիր կնքեց Չինաստանի հետ։ Բացի այդ, Ադրբեջանը ապահովեց Թուրքական պետությունների կազմակերպության երկրների աջակցությունը։
2024 թվականի հունիսին Իրանում կայացած նախագահական ընտրություններում Մասուդ Պեզեշկիանի հաղթանակով բացվեց Բաքվի և Թեհրանի միջև հարաբերությունների նոր փուլ։ Պեզեշկիանը երկու անգամ այցելեց Ադրբեջան, բայց չայցելեց Հայաստան։ Միևնույն ժամանակ, Իրանի պահպանողական ուժերը, որոնք նախկինում աջակցում էին Հայաստանին, կորցրեցին իրենց դիրքերը ոչ միայն երկրի ներսում, այլ նաև տարածաշրջանում՝ Հարավային Կովկասում Բաքվի հաղթանակի, Լիբանանում «Հեզբոլլահի» թուլացման և Սիրիայում ընդդիմության օգտին հավասարակշռության փոփոխության պատճառով։
Հայաստանի մյուս դաշնակիցները նույնպես կրեցին ռազմավարական պարտություններ։ Հնդկաստանը թուլացավ Պակիստանի հետ առճակատումից հետո, Ֆրանսիան կորցրեց ազդեցությունը մի շարք ոլորտներում՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի ակտիվության պատճառով։ Փաշինյանի համար զգայուն հարվածներից մեկը Դեմոկրատական կուսակցության պարտությունն էր ԱՄՆ ընտրություններում։ Դոնալդ Թրամփի հաղթանակը, ով նախորդ ժամկետում ավելի արդյունավետ հարաբերություններ էր կառուցել Բաքվի և Անկարայի հետ, հիասթափություն էր Երևանի համար։ Զուգահեռաբար, Հայաստանի ղեկավարությունը փորձեց՝ ապահովելով Արևմուտքի աջակցությունը, հասնել Թուրքիայի հետ սահմանի բացմանը մինչև Ադրբեջանի հետ խաղաղության գործընթացի ավարտը։ Սակայն Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության գագաթնաժողովում Իլհամ Ալիևի հետ հանդիպումից հետո Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարեց, որ Հայաստանը պետք է կատարի Ադրբեջանի օրինական պահանջները։ Այդ հայտարարությունը անակնկալ էր Երևանի համար և հանգեցրեց Փաշինյանի դիվանագիտական մեկուսացմանը, ով կորցրեց իր բանակցային լծակները և ստիպված եղավ համաձայնվել Բաքվի պայմաններին։
Այսպիսով, ներկայիս առաջընթացը Ադրբեջանի հետևողական քաղաքականության և նրա կողմից առաջ քաշված պահանջների արդյունքն է։ Կայուն խաղաղության համար անհրաժեշտ է վերջապես վերացնել երկու երկրների միջև անհամաձայնության բոլոր հնարավոր աղբյուրները։ Եթե Փաշինյանի կառավարությունը և նրա ներկայացուցիչները իսկապես նրա կառավարումը դիտարկում են որպես տարածաշրջանային խաղաղություն հաստատելու հնարավորություն, ապա Հայաստանը ապագա սերունդների շահերից ելնելով պետք է քայլեր ձեռնարկի այդ խնդիրները լուծելու համար։ Դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե բավարարվեն Ադրբեջանի օրինական պահանջները, սահմանափակվի արմատականների ազդեցությունը Հայաստանի ներքին քաղաքականության վրա և կառուցվեն անկեղծ հարաբերություններ Բաքվի և Անկարայի հետ։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
