«Ամերիկյան ընկերություն Սյունիքում. ո՞ւմ է Հայաստանը պատրաստ հարյուր տարով տրամադրել ճանապարհը. քննարկումները տեղի են ունենում փակ դռների հետևում»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Նիկոլ Փաշինյանի և Իլհամ Ալիևի միջև Աբու Դաբիում կայացած բանակցություններից հետո սկսեցին արտահոսել տեղեկություններ, որոնք կարող են արմատապես փոխել Հարավային Կովկասի տարածաշրջանային ճարտարապետությունը, գրում է fondsk.ru–ն։ Հանդիպումից հետո Երևանը չի բացառել, որ Սյունիքի մարզի տարածքով անցնող տրանսպորտային զարկերակի վերահսկողությունը կարող է փոխանցվել մասնավոր ընկերությանը։
Դրանից հետո անսպասելի հայտարարություն արվեց. Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Թոմաս Բարաքը բացահայտ հայտարարեց, որ ամերիկյան կողմը պատրաստ է հարյուր տարով «վերցնել» ճանապարհի այդ հատվածը։ Նա ուղղակիորեն հայտարարեց. «Տվեք մեզ այս 32 կիլոմետրը հարյուր տարով, և դուք կայունություն կստանաք»։ Դիվանագիտական լեզվով ասած նման հայտարարությունները պատահական չեն արվում. սա նշանակում է, որ նախագիծը քաղաքական հաստատում է ստացել Պետդեպարտամենտի և Պենտագոնի մակարդակով։ Պաշտոնական տեսանկյունից խոսքը կոնցեսիոն մոդելի մասին է, այն է ճանապարհի շահագործումը փոխանցել Հայաստանում գործող մասնավոր ընկերությանը։ Սակայն այս չեզոք բառերը թաքցնում են պետական ինքնիշխանության ամբողջ տրամաբանության խորը վերափոխումը։ Ի՞նչ է նշանակում հարյուր տարի արտաքին վերահսկողության տակ, դա զիջո՞ւմ է, թե՞ պրոտեկտորատ։
Թվում է, թե «մասնավոր ընկերության» ձևաչափը հարմար ծխային վարագույր է։ Գործնականում դա կլինի ամերիկյան ընկերություն, որն անմիջական կապեր կունենա ԱՄՆ պետական մարմինների հետ։ Սյունիքում ճանապարհի մի հատվածի վարձակալությունը հարյուր տարով ենթակառուցվածքային նախագիծ չէ, այլ աշխարհաքաղաքական գործողություն։ Տնտեսական համաձայնագրի քողի տակ Վաշինգտոնը իրականում առաջարկում է ստեղծել արտաքին վերահսկողության հանգույց Հայաստանի տարածքում մուտքի կանոններ սահմանելու, երթևեկությունը վերահսկելու և, հնարավոր է, միջանցքի անվտանգության ապահովմանը մասնակցելու հնարավորությամբ։ Նմանատիպ սխեմաներ ԱՄՆ-ն կիրառել է Իրաքում (նավթային լոգիստիկայի վերահսկողություն), Աֆղանստանում (տրանսպորտային ուղիներին մուտք) և նույնիսկ Բալկաններում, բայց այդ բոլոր դեպքերում դա եղել է պատերազմից հետո և անմիջական ռազմական ներկայությամբ։ Հայաստանը պաշտոնապես ինքնիշխան պետություն է, և երկրի կարևորագույն ռազմավարական հատվածը հարյուր տարով օտարերկրյա ընկերությանը փոխանցելն առանց հանրաքվեի և առանց հանրային քննարկման աննախադեպ քայլ է։
Առաջանում են բազմաթիվ հարցեր։ Ի՞նչ կարգավիճակ կունենան հայ սահմանապահներն ու ոստիկանները այդ տարածքում։ Արդյո՞ք այդ տարածքում կկիրառվեն հայկական օրենքները, եթե, օրինակ, տեղի ունենա վթար կամ հակամարտություն։ Ո՞վ է պատասխանատու լինելու անվտանգության համար։ Եվ ամենակարևորը. ի՞նչ կլինի հարյուր տարի հետո։ Բացի այս ամենը. եթե ճանապարհը հայտնվի ԱՄՆ վերահսկողության տակ, ինչպե՞ս կարձագանքի Իրանը։ Իսկ Ռուսաստա՞նը։ Իսկ Չինաստա՞նը։
Իրականում ի՞նչ է թաքնված Երևանի լռության հետևում և ի՞նչ վտանգներ կան։
Հետաքրքիր է այն, որ հայ պաշտոնյաները դեռևս խուսափում են ուղիղ պատասխաններից։ Փաշինյանը խուսափողականորեն ասում է, որ քննարկվում են «տարբեր առաջարկներ» վստահեցնելով, որ ամեն ինչ կլինի ինքնիշխանության շրջանակներում։ Վարչապետի մամուլի քարտուղարը կրկնում է նույն բանաձևը, այն է «վերահսկողության փոխանցում չի լինի»։ Սակայն նման «ենթակառուցվածքների կառավարում առանց ինքնիշխանության կորստի» ձևակերպումն ինքնին չափազանց անորոշ է։
Չի կարելի չհիշել, թե ինչպես սկսվեց Զվարթնոց օդանավակայանի կոնցեսիան։ Այն ժամանակ նույնպես խոստացան թափանցիկ պայմաններ, բայց, ի վերջո, ռազմավարական օբյեկտի նկատմամբ վերահսկողությունը անցավ մասնավոր ձեռքեր առանց հրապարակային հաշվետվության և առանց պայմանները վերանայելու իրավունքի։ Իսկ հիմա խոսք է գնում ոչ թե օդանավակայանի շենքի, այլ Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև ցամաքային միջանցքի կարևոր հատվածի մասին, այսինքն այն ճանապարհի մասին, որի համար չորս տարի թաքնված պատերազմ է մղվել։
Ըստ էության, Արևմուտքը Հայաստանին առաջարկում է հետևյալը. «Դուք մեզ տալիս եք ճանապարհի մի հատվածի վերահսկողությունը, և մենք երաշխավորում ենք, որ Ադրբեջանը չի հարձակվի ձեզ վրա»։ Սակայն սա ոչ թե երաշխիք է, այլ շանտաժ։ Սա նշանակում է, որ Հայաստանի անվտանգությունը կախված կլինի ոչ թե իր սեփական ներուժից կամ դաշնակցային պարտավորություններից, այլ արտաքին ուժային կենտրոնների անկայուն որոշումներից։
Մեկ այլ կետ ևս, որը պակաս մտահոգիչ չէ, Հայաստանում հասարակական կարծիքը բացառված է որոշումների կայացման գործընթացից։ Այս գործարքի քննարկմանը չեն մասնակցել ո՛չ խորհրդարանը, ո՛չ հասարակական կազմակերպությունները, ո՛չ էլ Սյունիքի մարզի բնակիչները։ Ամեն ինչ որոշվում է փակ դռների հետևում՝ «խաղաղություն և կայունություն» կարգախոսների ներքո։ Բայց նման ձևաչափին համաձայնելը կնշանակի նոր փուլի սկիզբ. օտարերկրյա տերությունների մասնակցությամբ պետության ռազմավարական ինքնիշխանության աստիճանական կորուստ ի հաշիվ «խաղաղապահ մասնավորեցման»։ Սա կարող է չլինել հակամարտության ավարտը, այլ լինել նորի սկիզբը, և այս անգամ՝ ներքին, և հենց Հայաստանում։ Արտաքին վերահսկողության ցանկացած ձև, նույնիսկ մասնավոր ընկերությանը զիջումով քողարկված, պետք է հրապարակայնորեն քննարկվի և լինի ազգային համաձայնության առարկա։ Հայաստանը չի կարող իրեն թույլ տալ վարձակալության տալ իր սեփական ինքնիշխանությունը՝ նույնիսկ խաղաղության և տնտեսական զարգացման կարգախոսների ներքո։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
