Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … КАвЗ ավտոբուս

ԿԱվԶ կոպոտային ավտոբուսները՝ իրենց բնորոշ «քթային» ուրվագծով, խորհրդային և հետխորհրդային ճանապարհների անբաժանելի մասն էին կազմում։ ԳԱԶ բեռնատարների հիման վրա ստեղծված այդ անտեսք տրանսպորտային միջոցները տասնամյակներ շարունակ ուղևորներ են տեղափոխել քաղաքներում և գյուղերում, ծառայել որպես դպրոցական և հերթափոխոխային ավտոբուսներ: Սակայն այսօր ճանապարհներին նրանց հանդիպելը հազվադեպություն է։ Ո՞ւր անհետացան այդ լեգենդար ավտոբուսները, և ինչո՞ւ դադարեց դրանց արտադրությունը։

Կուրգանի ավտոբուսային գործարանը (ԿԱվԶ) իր պատմությունը սկսել է 1958 թվականին, երբ նրա գործարաններում սկսվել է ԳԱԶ-51 շասսիի վրա հիմնված ԿԱվԶ-651 կոպոտային ավտոբուսների արտադրությունը։ Այդ մեքենաները պարզ էին, հուսալի և իդեալական խորհրդային տարածքում օգտագործման համար։

ԿԱվԶ ավտոբուսները դարձան իսկական աշխատանքային ձիեր. դրանք օգտագործվում էին կոլխոզների, ֆերմաների, ձեռնարկությունների աշխատակիցների, դպրոցականների տեղափոխության և դրանք նաև շտապօգնության  և հուղարկավորության մեքենաներ էին: Կոպոտային դասավորությունը, չնայած խցիկի համեմատ իր ավելի փոքր տարողությանը, ապահովում էր վարորդի անվտանգությունը և առանձնացնում էր շարժիչը ուղևորի խցիկից՝ նվազեցնելով ներսում աղմուկի և հոտերի մակարդակը։ Հատկապես մեծ ժողովրդականություն էին վայելում վառ դեղին դպրոցական ավտոբուսները, որոնք սերիական արտադրության մեջ են դրվել 2001 թվականին: 

Հետաքրքիր է այն, որ 1980-ականներին, հզորությունը մեծացնելու և համաշխարհային միտումներին համապատասխանելու համար, ԿԱվԶ-ն փորձել է ստեղծել ոչ կոպոտային դասավորության ավտոբուս՝ ԿԱվԶ-3100 «Սիբիր» անվամբ ավտոբուսը։ Սակայն ԽՍՀՄ ավտոմոբիլային արդյունաբերության նախարարությունն արգելք է դրել արտադրության նման փոփոխության վրա պնդելով շարունակել կոպոտով մոդելների արտադրությունը։ Պատճառը գործարանի մասնագիտացումն էր, բացի դա կոպոտային ավտոբուսները մեծ պահանջարկ ունեին: ԽՍՀՄ փլուզումից և նախարարության հրահանգների չեղարկումից հետո էլ ԿԱվԶ-ն շարունակել է արտադրել կոպոտային ավտոբուսներ։ Նման պահպանողական դիզայնն անսպասելիորեն մրցունակություն է ցուցադրել 1990-ականների տնտեսական անկայունության պայմաններում, երբ էժան և հեշտ վերանորոգվող մեքենաները ոսկու արժեք ունեին։

Բայց չնայած իրենց նախկին ժողովրդականությանը, 2000-ականների սկզբին կոպոտային ավտոբուսները սկսել են արագորեն անհետանալ: Դրա պատճառները բարդ են։ ԿԱվԶ-ի հիմքում ընկած էր ԳԱԶ–ի շասսին և շարժիչները, որոնք դժվար էին համապատասխանում ավելի ու ավելի խստացող բնապահպանական չափանիշներին։ Ավելին, 1990-ականների վերջին պահանջարկն էր կտրուկ նվազել։ Պետական տնտեսությունները, կոլեկտիվ տնտեսությունները և պետական ձեռնարկությունները, որոնք հիմնական սպառողներն էին, կամ փակվել էին, կամ անցել ավելի ժամանակակից կաբովերային մոդելների, որոնք առաջարկում էին ավելի մեծ տարողունակություն և հարմարավետություն։ ԿԱվԶ-ի արտադրությունը 1989 թվականի 20 հազար ավտոբուսից նվազել էր մինչև 769–ի 1997 թվականին։ Դպրոցական ավտոբուսները, չնայած իրենց ժողովրդականությանը, նույնպես քննադատության առարկա էին։ Նրանց հնացած դիզայնը և հարմարավետության ցածր մակարդակը դժգոհություն էր առաջացնում: 2008 թվականին որոշում է կայացվել ամբողջությամբ հրաժարվել կոպոտային մոդելներից։ Գործարանն իր կյանքի ընթացքում արտադրել էր մոտ 450 հազար կոպոտային շարքի ավտոբուս, ինչն այն դարձրել է համաշխարհային ավտոբուսների արտադրության պատմության մեջ ամենատարածվածներից մեկը։

Ժամանակակից ԿԱվԶ-ն շարունակում է գոյություն ունենալ որպես ԳԱԶ խմբի մաս արտադրելով այնպիսի կավովեր ավտոբուսներ, ինչպիսիք են ԿԱվԶ-4235-ը և ԿԱվԶ-4238-ը, որոնք օգտագործվում են քաղաքային տրանսպորտում։ Գործարանը պահպանում է իր հեղինակությունը որպես հուսալի սարքավորումների արտադրող, բայց արդեն բոլորովին այլ ձևաչափով։
 
Կ. Խաչիկյան