«Դադար, թե՞ ձախողում. ինչո՞ւ Հայաստանն ու Ադրբեջանը դեռևս խաղաղություն չեն կնքել»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Դեռևս մարտի կեսերին են Հայաստանն ու Ադրբեջանը հայտարարել, որ լիովին համաձայնության են եկել խաղաղության պայմանագրի տեքստի շուրջ, սակայն փաստաթուղթը դեռևս չի ստորագրվել: Iz.ru–ն ուսումնասիրել է, թե արդյո՞ք Երևանն ու Բաքուն կարող են փոխզիջման հասնել և դա թղթի վրա ձևակերպել:
ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը մեծ ուշադրություն է դարձրել հունիսի սկզբին մուսուլմանական Իդ ալ-Ադհա տոնին: Նախ, նա շնորհավորել է Իրանի և Թուրքիայի ղեկավարներին, ապա երկկողմ հարաբերությունների պատմության մեջ առաջին անգամ շնորհավորական ուղերձ է հղել նաև ադրբեջանական ժողովրդին: Բաքվում այդ ուղերձի վերաբերյալ կարծիքները բաժանվել են: Պաշտոնական մեկնաբանություններ չեն եղել, բայց շատ օգտատերեր սոցիալական ցանցերում գրել են, որ հենց նման քայլերի շնորհիվ է հնարավոր հասնել երկարատև խաղաղություն: Որոշներն էլ Փաշինյանի հայտարարությունը խորամանկություն են անվանել հիշեցնելով, որ մինչև Ղարաբաղը կորցնելը նա նման ջերմ զգացմունքներ չի ունեցել իր հարևանների նկատմամբ: Երևանում շատերը նշել են այն, որ նման շնորհավորանքները հնչել են հենց այն պահին, երբ Նիկոլ Փաշինյանը լայնածավալ արշավ է սկսել Հայ Առաքելական Եկեղեցու դեմ: Ընդդիմության շատ ներկայացուցիչներ նախկինում հայտարարել էին, որ Փաշինյանը գործում է Բաքվի և Անկարայի շահերից ելնելով, իսկ ներկայիս պայմաններում նրանք ավելի են համոզվում դրանում: Այս ֆոնին էլ ընդդիմությունը նույնիսկ սկսել է Փաշինյանի դեմ իմպիչմենտ հայտարարելու գործընթաց, չնայած հաջողության հավանականությունը փոքր է։
2020 թվականի պատերազմից ի վեր հինգ տարի շարունակ Հայաստանն ու Ադրբեջանը բանակցություններ են վարում խաղաղության համաձայնագրի շուրջ, որը կվերջացնի երկու երկրների միջև թշնամանքը։ Մարտի կեսերին կողմերը հայտարարեցին, որ իրենց հաջողվել է լիովին համաձայնության գալ համաձայնագրի նախագծի շուրջ։ Հետագայում պարզվեց, որ դա տեղի է ունեցել, քանի որ Հայաստանը զիջումների է գնացել երկու վիճահարույց հարցում։ Երևանը խոստացել է հետ կանչել ԵՄ առաքելությունը, որը հետևում է շփման գծում իրավիճակին, ինչպես նաև փաստաթղթի ստորագրումից հետո Բաքվի հետ համատեղ հրաժարվել միջազգային հայցերից։ Այնուամենայնիվ համաձայնեցված համաձայնագրի տեքստը չի հրապարակվել, դրա ճշգրիտ բովանդակությունը մնում է անհայտ։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանը խոստովանել է, որ զիջումներ պետք է արվեին նաև այլ հարցերում։
«Երբ ակնհայտ դարձավ, որ մենք չկարողացանք համաձայնության գալ իդեալական ձևակերպումների շուրջ, մենք դրանք քննարկեցինք Անվտանգության խորհրդի ձևաչափով և եկանք այն եզրակացության, որ ներկայիս բովանդակությունը կարող է համարվել փոխզիջումային տարբերակ», - այդ հարցի վերաբերյալ ասել է Փաշինյանը։
Արդյունքում, բոլոր հոդվածների շուրջ համաձայնեցնելուց հետո կողմերը պետք է որոշեին փաստաթղթի ստորագրման վայրն ու ժամանակը, սակայն դա դեռևս տեղի չի ունեցել։ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը բացատրել է, որ Բաքուն խաղաղության համաձայնագրից դուրս բազմաթիվ պահանջներ ունի իր հարևանների նկատմամբ։ Նախ, Հայաստանը պարտավոր է փոխել երկրի Սահմանադրությունը, քանի որ այն անուղղակի պահանջներ է պարունակում Ղարաբաղի նկատմամբ։ Երկրորդ, ադրբեջանական կողմը պահանջում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի պաշտոնական լուծարումը, քանի որ այն կորցրել է իր արդիականությունը։ Ադրբեջանցի պաշտոնյաները նաև պարբերաբար պահանջում են, որ իրենց հարևանները համաձայնվեն Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծմանը, ճանապարհ, որը կկապի Բաքուն Նախիջևանի անկլավի և Թուրքիայի հետ։ Եվ վերջապես, Բաքուն պարբերաբար հայտարարում է, որ Հայաստանը պետք է իր տարածքում տեղավորի մինչև 300 հազար ադրբեջանցի փախստականների։ Սկզբում այդ թեման ծագել էր որպես պատասխան հայերին Ղարաբաղ վերադարձնելու Երևանի պահանջներին, բայց այժմ այն ստացել է իր սեփական կյանքը։ Ադրբեջանում ստեղծվել և ակտիվորեն գործում է այսպես կոչված Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը, որը խթանում է այդ գաղափարը։ ՀՀ իշխանությունները պատրաստ են բավարարել այդ պահանջներից մի քանիսը։ Այսպիսով, Փաշինյանը նշել է, որ երկրին իսկապես անհրաժեշտ է նոր Սահմանադրություն, բայց այդ հարցով հանրաքվեն կարող է անցկացվել հաջորդ ամռանը։ Երևանը նաև ընդգծել է, որ խաղաղության համաձայնագիրը ստորագրելուց հետո նրանք պատրաստ են դիմել ԵԱՀԿ-ին Մինսկի խումբը լուծարելու համար։ Մյուս պահանջներն ավելի բարդ են։ ՀՀ իշխանությունները շեշտել են, որ թույլ չեն տա Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծումն իրենց տարածքում և կտրականապես դեմ են փախստականների տեղակայմանը։
Այսպիսով, կարծես թե կողմերն առաջընթաց են գրանցել, համաձայնեցրել են համաձայնագրի տեքստը, բայց իրական խաղաղությունը, դեռևս հեռու է։
Իսկ ի՞նչ են ասում փորձագետները: Հայ քաղաքագետ Հրանտ Միքայելյանը կարծում է, որ ադրբեջանական կողմը ոչինչ չի ստորագրելու։ «Բաքուն պարզապես ժամանակ է ձգձգում։ Սկզբում նրանք իրենց պահանջները ներկայացրեցին խաղաղության համաձայնագրի բանակցությունների շրջանակներում, ապա ի հայտ եկան փաստաթուղթը ստորագրելու նախապայմաններ։ Միայն Հայաստանն է ցանկանում խաղաղության հասնել, մինչդեռ Ադրբեջանը պարզապես փորձում է ավելի շատ զիջումներ ստանալ։ Մուսուլմանական տոնի կապակցությամբ շնորհավորանքների նման ոչ մի խորհրդանշական ժեստ այստեղ ոչինչ չի փոխի»,- նշել է նա։
Ադրբեջանցի փորձագետ Իլգար Վելիզադեն էլ կարծում է, որ խաղաղության գործընթացը կանգ է առել, քանի որ Հայաստանը չի կատարում իրական խաղաղության երկու կարևոր պայմանները։ «Խոսքը Սահմանադրության փոփոխության և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարման մասին է։ Երևանը, կարծես, դեմ չէ դրանցից, բայց երկու որոշումներն էլ հետաձգվում են։ Օրինակ, նրանք ասում են, որ Սահմանադրության հանրաքվեն կարող է տեղի ունենալ միայն հաջորդ տարվա ամռանը։ Բնականաբար խաղաղության հարցը նույնպես հետաձգվում է առնվազն մեկուկես տարով։ Պարզվում է, որ իմաստ չունի մոտ ապագայում խաղաղության պայմանագրի ստորագրում ակնկալել»,- բացատրել է նա։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
