Հարցազրույց փորձագետի հետ. Հայաստանում «Պաշտոնական արևմտյանների» դիրքերը զգալիորեն թուլացել են
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայ քաղաքական վերլուծաբան և «Այլընտրանքային նախագծերի խմբի» ղեկավար Վահե Հովհաննիսյանը eadaily.com–ի հետ զրույցում քննարկել է աշխարհում տեղի ունեցող գործընթացների ազդեցությունը Հայաստանի վրա և այդ երկրի ներքաղաքական զարգացումները հաջորդ խորհրդարանական ընտրություններից մեկ տարի առաջ։
— Ակնհայտ է, որ այսօր աշխարհը ենթարկվում է գլոբալ փոխակերպումների, և տեղի է ունենում աշխարհաքաղաքական լանդշաֆտի արմատական վերանայում։ Պետությունների միջև հարաբերություններում առաջնահերթությունները դառնում են ուժը, օգուտը և պրագմատիզմը։ Եվ ընդհանուր առմամբ, համաշխարհային և տարածաշրջանային մակարդակում կա անորոշություն և անկայունություն։ Որքանո՞վ են այդ բոլոր գործընթացները ազդում Անդրկովկասի և, մասնավորապես, Հայաստանի վրա։
— Աշխարհում իսկական աշխարհաքաղաքական փոթորիկ է մոլեգնում։ Համաշխարհային համակարգը արմատապես վերափոխվում է։ Ուժի գաղափարն է կրկին առաջ քաշվում։ Արտաքին քաղաքականության մեջ բիրտ ուժն է դառնում համակարգաստեղծ գործոն։ Ի՞նչ է դա նշանակում աշխարհի, Անդրկովկասի և, մասնավորապես, Հայաստանի համար։ Վերոնշյալ բոլոր երևույթները նշանակում են, նախևառաջ, հետևյալը. փոքր, պակաս ինքնաբավ պետությունների գոյության նախկին ձևաչափը այլևս կենսունակ չէ։ Եթե նախկինում արտաքին քաղաքականության մեջ չլինելով ինքնաբավ պետություն՝ չունենալով սեփական անվտանգությունը լիովին ապահովելու կարողություն, հնարավոր էր պահպանել ինքնիշխանությունը իր բոլոր ատրիբուտներով, ապա այժմ այդ ձևաչափը, կարծես, սպառել է իրեն։ Թվում է, թե այսօր աշխարհը մտնում է «բլոկային մտածողության» փուլ։ Հնարավոր է այն երկրները, որոնք չունեն իրենց սեփական ուժեղ անվտանգության համակարգը, չկարողանալով այն ինքնուրույն ապահովել, ստիպված կլինեն միանալ խոշոր դաշինքների։ Դա արդիական է նաև Հայաստանի համար, որը ծանր կորուստներ կրեց վերջին արցախյան պատերազմում։ Հայաստանը այժմ կանգնած է թուրք-ադրբեջանական էքսպանսիայի նոր սպառնալիքի առջև։ Այսպիսով, նա պետք է պրագմատիկ որոշում կայացնի անվտանգության առումով։ Իրականում, այդքան շատ տարբերակներ չկան էլ։ Այս համատեքստում, բնականաբար, Ռուսաստանը մեր տարածաշրջանում խաղում է ամենակարևոր դերը։ Դժբախտաբար, վերջին տարիներին մեր երկրների միջև կուտակվել են խնդիրներ, որոնք ինքնուրույն չեն անհետանում և պահանջում են երկկողմ քայլեր։
Ռուս-հայկական հարաբերությունները պետք է ազատվեն անցած ժամանակահատվածում ձևավորված թունավորությունից, երկխոսության փոխադարձաբար հավակնոտ և քննադատական բնույթը պետք է փոխարինվի կառուցողական և պրագմատիկ բնույթով։ Այսօր Ռուսաստանն ունի նոր խոշոր նախագծեր և նախաձեռնություններ սկսելու կարողություններ և ռեսուրսներ։ Այս մոտեցումը կընդունվի հայ հասարակության կողմից, որի զգալի մասը դեռևս բավարար չափով ընդունում է իրականությունը և հասկանում է Հայաստանի տնտեսության և տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզի առանձնահատկությունները։
— Ինչպիսի՞ն է ներքաղաքական իրավիճակը Հայաստանում Ազգային ժողովի հաջորդ ընտրություններից մեկ տարի առաջ։ Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև պաշտոնական Երևանի արտաքին քաղաքականության «տատանումների» համատեքստում հնարավո՞ր են անսպասելի և արտառոց զարգացումներ։
— Իսկապես, մինչև Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունները քիչ ժամանակ է մնացել, անկախ նրանից դրանք կլինեն հերթական, թե, առավել ևս, արտահերթ։ Եթե փորձենք հասկանալ քաղաքական ուժերի դասավորությունը, պոտենցիալ կոալիցիաները այս ընտրություններից առաջ, կտեսնենք հետևյալ պատկերը. Փաշինյանն ունի շատ ցածր վարկանիշ, բայց հիմնական մրցակից թեկնածուների վարկանիշն էլ ավելի ցածր է։ Մյուս կողմից, Փաշինյանն ունի ամենաբարձր հակառեյտինգը՝ 65-70%։ Դա նշանակում է, որ Հայաստանում կա փոփոխության հսկայական, բայց իռացիոնալ պահանջարկ։ Կարևոր է անկեղծորեն նայել ներկայիս պատկերին սխալները չկրկնելու համար։ Մենք պետք է անկեղծորեն ընդունենք այն փաստը, որ հին քաղաքական կառույցները գտնվում են լիակատար դեֆոլտի իրավիճակում։ Կարելի է ասել, որ այսօր ամենաբարձր վարկանիշը պատկանում է «փոփոխությունների կուսակցությանը», որը ո՛չ անուն ունի, ո՛չ էլ հասցե, և որը դեռևս վիրտուալ է։ Բայց այն գոյություն ունի, այն ունի բարձր վարկանիշ և ունի ամենաբարձր պահանջները։
Ի՞նչ ունենք։ Առաջին հստակ և օբյեկտիվ փաստն այն է, որ ընդդիմությունը չունի հստակ առաջնորդ, որը կարող էր իր շուրջը մոբիլիզացնել բողոքի ընտրազանգվածի կարևորագույն մասին։ Եվ, ամենայն հավանականությամբ, նման առաջնորդ երբեք չի էլ լինի։ Հասարակական տրամադրությունների անհամաձայնությունը հենց դրան է նպաստում։ Բայց դա ամենևին էլ ողբերգություն չէ։ Ընդդիմության ներկայիս մարտավարությունը կարելի է անվանել «հազար փոքր կտրվածքների» մարտավարություն։ Նա արդեն իրեն դրսևորել է համայնքային ընտրություններում և կարող է իրեն դրսևորել նաև համապետական ընտրություններում։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանի տատանումներին Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև, ապա կան ինչպես մեզ արհեստականորեն պարտադրված սուբյեկտիվ գործոններ, այնպես էլ օբյեկտիվ հարցեր։ Ակնհայտ է, որ վերջին տարիներին Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև լարվածություն է կուտակվել, և ինչպես արդեն ասացի, այդ «արհեստական աճի» հետ մեկտեղ կան խնդիրներ, որոնք պետք է լուծվեն։ Դժբախտաբար, մեր հասարակությունն այժմ, ակնհայտ պատճառներով (օրինակ հետպատերազմյան ցնցում), չափազանց խոցելի է և ենթակա է սադրանքների ու արկածախնդրությունների։ Այդ արկածախնդրություններից ամենավտանգավորներից մեկը հասարակության բաժանումն է «արևմտամետ»–ների և «ռուսամետ»–ների։ Անհրաժեշտ է հասկանալ մարդկանց օբյեկտիվ վիճակը, նրանց ցանկությունները և ճշգրիտ աշխատել դրանց համապատասխան։ Միաժամանակ, տեղի է ունենում մեկ այլ բնական գործընթաց: Թրամփի ԱՄՆ նախագահ ընտրվելուց և Վաշինգտոնի կողմից Հայաստանում տարբեր կառույցների ֆինանսավորումը դադարեցնելուց հետո «պաշտոնական արևմտյանների» կամ իրենց այդպիսին կոչող ուժերի դիրքերը զգալիորեն թուլացել են։ Մենք տեսանք, որ Գյումրու քաղաքապետարանի ընտրություններում նման արևմտամետ կոալիցիաներից մեկը չկարողացավ մտնել ավագանի։
Փոփոխվող աշխարհում, Հայաստանի նման երկրները պետք է իմաստուն կերպով հաշվարկեն իրենց ուժեղ կողմերն ու կարողությունները։ Մենք պետք է նաև հաշվի առնենք այն բազմաթիվ գործոնները, որոնք կազմում են այն, ինչը մենք անվանում ենք «Հայկական աշխարհ»։ Պատմական պատճառներով մենք ունենք մի իրականություն, որտեղ սփյուռքի կեսը, կամ բոլոր հայերի մոտավորապես մեկ երրորդը, ապրում է արևմտյան երկրներում։ Դա մեզ հանգստանալու հնարավորություն չի տալիս։ Մենք պետք է վարենք հավասարակշռված և իսկապես գրագետ արտաքին քաղաքականություն։ Կային ժամանակներ, երբ մենք հաջողության էինք հասնում։ Ակնհայտ է, որ նոր, ավելի համարժեք կառավարության գալով մենք կրկին կկարողանանք ճիշտ հաշվարկել հայկական աշխարհի շահերը և վարել առողջ արտաքին քաղաքականություն։
— Արդյո՞ք Հայաստանի երկրորդ ամենամեծ քաղաքում՝ Շիրակում և Փարաքար համայնքում, որտեղ ընդդիմությունը ստացել է ձայների մեծամասնությունը, համազգային միտում է։ Կարելի՞ է ենթադրել, որ խորհրդարանական ընտրությունների մոտենալուն զուգընթաց կառավարության դեմ բողոքի տրամադրությունները կավելանան, և ինչի՞ց է դա կախված։
— Փարաքարում և Շիրակում անցկացված համայնքային ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության և Նիկոլ Փաշինյանի վարկանիշի վառ ապացույցն են։ Եթե Փարաքարի ընտրությունները կարելի է բնութագրել որպես տեղական նշանակության, ապա Շիրակում իրավիճակը բոլորովին այլ է։ Գյումրու ընտրություններն ունեին քաղաքական նշանակություն։ Նախընտրական քննարկումները զուտ քաղաքական բնույթ էին կրում։ Ընդդիմադիր ուժերի ճնշող մեծամասնությունը սուր քննադատության ենթարկեց կառավարությանը և վարչապետին Արցախի հանձնման և արտաքին քաղաքականության մեջ ամոթալի ձախողումների համար։ Վերոնշյալ հարցերը, անկասկած, այնպիսի քաղաքային նշանակության խնդիրներ չեն, ինչպես օրինակ բնակարանային և կոմունալ ծառայությունների կամ ճանապարհների որակի և այլ հարցերը: Վերոնշյալ դիսկուրսը հստակորեն ունի ազգային քաղաքական բնույթ, և կարելի է վստահորեն ասել, որ Շիրակում գործող կառավարությունը կրեց դասական քաղաքական պարտություն: Նաև ավելացնեմ, որ գյումրեցիների կարծիքով, իշխող կուսակցության ցուցակը գլխավորող անձը մինչև առաջադրվելը դրական վարկանիշ ուներ և որոշակի համակրանք էր վայելում գյումրեցիների շրջանում։ Եվ նրա համեստ արդյունքներն ու պարտությունը Փաշինյանի քաղաքական «միջամտության» և «Քաղաքացիական պայմանագրի» կողմից նրա առաջադրման արդյունքներն էին։
Հնարավոր է, որ Գյումրու ընտրություններին ընդդիմադիր ուժերի մասնակցության ձևաչափը կարող է դառնալ 2026 թվականի ընտրությունների նոր մոդել։ Ասածս հետևյալն է, կարող է չլինել մեկ առաջատար գերիշխող ընդդիմադիր ուժ, այսինքն մեկ ուժ, որը կմոբիլիզացնի ամբողջ ընդդիմադիր դաշտը իր շուրջը և, ըստ էության, կփորձի ինքնուրույն փոխել իշխանությունը։ Փոխարենը կձևավորվեն մոտավորապես նույն «քաշային կատեգորիայի» մի քանի քաղաքական ուժեր։
— Դուք անընդհատ շեշտում եք, որ Հայաստանին անհրաժեշտ են նոր գաղափարներ, նոր կանոններ, նոր բարոյականություն և, վերջին հաշվով, նոր ամուր կառավարություն։ Դա ըստ տեսության, իսկ ինչպե՞ս եք պատկերացնում այդ ամենի գործնական կիրառումը։
— Այո՛, մեզ անհրաժեշտ են նոր քաղաքական ուժեր, կոալիցիաներ, կառույցներ, նոր գաղափարներ, նոր բառեր, նոր «փաթեթավորում», հիները այլևս չեն աշխատում։ Հին քաղաքական քարտեզն արդեն սպառել է իր օգտակարությունը։ Եթե դա տեղի չունենա, մեզ սպառնում է լուրջ քաղաքական ճգնաժամ, և հաշվի առնելով վերջին տարածաշրջանային զարգացումները, կարող ենք խոսել ամբողջ պետական համակարգի ճգնաժամի մասին։ Դա կանխելու համար ընտրողները սպասում են «փոփոխությունների կուսակցությանը», որը պետք է ներկայանա՝ ունենալով անելիքների վերաբերյալ որոշակի, առողջ, լավ հաշվարկված պատկերացում։ «Կառավարությունը թող գնա» պարզ կարգախոսն այժմ չի աշխատում, հենց այն պատճառով, որ մարդիկ պետք է հասկանան, թե ի՞նչ է լինելու հաջորդը։
Նույն հայ-ռուսական հարաբերությունները պահանջում են զգույշ և գրագետ մոտեցում, այլ ոչ թե ժողովուրդների բարեկամության և մեծ եղբոր մասին զուտ հուզական հայտարարություններ։ Նոր քաղաքական ուժերը պետք է ներկայացնեն երկրի հետպատերազմյան վերականգնման, ինչպես նաև հայ-ռուսական հարաբերությունների ապագայի իրենց տեսլականը՝ ներկայացնելով դրանց վերագործարկման և բարելավման կոնկրետ քայլեր։ Իրականում, հայ հասարակությանը նոր քաղաքական մտածողություն է պետք, այլ ոչ թե նոր կեղծ քաղաքական միավորներ, նոր էկրաններ և քաղաքական խամաճիկներ։ Հայաստանին անհրաժեշտ է քաղաքական միտք, որը կլինի փոփոխությունների հիմքը և որը կօգնի հաղթահարել հետպատերազմյան համախտանիշը և ոտքի կանգնել։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
