Հայաստանի և Թուրքիայի միջև մերձեցումը կպաշտպանի Կովկասը «ոչ տարածաշրջանային ուժերից»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը առցանց մամուլի ասուլիսի ժամանակ հայտարարել է, որ Հայաստանը կարող է այս տարի հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ Թուրքիայի հետ։ Կարելի՞ է նման քայլերը համարել երկու երկրների միջև հարաբերությունները կարգավորելու լուրջ փորձ։ News.ru-ն է քննարկել դա։
Թուրքիայի և Հայաստանի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնումը կարող է լինել միայն առաջին քայլը դեպի լիակատար կարգավորում։ Երկու հարևան երկրների միջև առաջացած խնդիրները երկարատև բնույթ են կրում։ Դիտորդները կարծում են, որ երկրները կարող են հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ առանց նախապայմանների կատարման, սակայն լիակատար կարգավորումը կպահանջի լուծել հիմնական հակասությունները։ Երևանում վախենում են, որ Անկարան, ի վերջո, չի նահանջի իր հիմնական պահանջներից, որոնց մասին անխոնջ խոսում է 30 տարի, այն է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման մերժում, Թուրքիայի հետ իրական սահմանի վերաբերյալ համաձայնություն և Ղարաբաղի հարցի օրակարգից հանում։ Նաև վերջերս Անկարան համոզում է Հայաստանին չխառնվել Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծմանը։ Այնուամենայնիվ, թուրքական իշխանությունները չեն բարձրացնում Հայաստանի հետ մերձեցման նախապայմանների հարցը, գոնե հանրային տիրույթում։ Նույնիսկ Զանգեզուրի միջանցքի հարցում, կարծես թե, Անկարան միջնորդի դիրք է գրավել փորձելով ապացուցել, որ դրանից կշահի ամբողջ տարածաշրջանը, նաև ներկայումս շրջափակման մեջ գտնվող Հայաստանը։ Ադրբեջանի խորհրդարանում իր ելույթի ժամանակ նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարել է, որ «Զանգեզուրի միջանցքի բացումը հնարավորություն կտա Հայաստանի քաղաքացիներին ազատորեն ճանապարհորդել Մոսկվա և ամբողջ աշխարհով մեկ»։
Նախկինում Անկարան պաշտոնական մակարդակով Երևանին առաջադրել էր միայն մեկ պայման՝ դադարեցնել Ղարաբաղի օկուպացիան, News.ru-ի հետ զրույցում նշել է թուրք քաղաքագետ Օնուր Սինան Գյուզալթանը։ «Այժմ օկուպացիան ավարտվել է։ Թուրքիան պատրաստ է կարգավորել հարաբերությունները։ Փաշինյանի խոսքերից դատելով` հայկական կողմը նույնպես պատրաստ է դրան։ Այս կարգավորումը օգտակար է ոչ միայն երկու երկրների, այլև ամբողջ Կովկասի ռազմավարական տարածաշրջանի համար։ Մենք հարևաններ ենք և պետք է ապրենք խաղաղության մեջ` հասնելով կայունության և հաստատելով համագործակցություն», - ասել է նա։ Թուրք քաղաքագետը կարծում է, որ իրավիճակի կայունացումը տարածաշրջանի երկրներին հնարավորություն կտա կանխել «արտաքին միջամտությունը»։ Նրա կարծիքով, կան «ոչ տարածաշրջանային տերություններ և նրանց հանցակիցներ», որոնք հետաքրքրված չեն Կովկասում հակամարտությունների դադարեցմամբ։ Քաղաքագետը ընդգծել է, որ դա ասելով ինքը նկատի ունի նաև «Միացյալ Նահանգների հայկական սփյուռքը», որը ձգտում է խաթարել Թուրքիայի և Հայաստանի միջև մերձեցումը։
Երկու երկրների միջև հարաբերությունների կարգավորումը կախված է քաղաքական գործիչների փոխզիջումներ գտնելու կարողությունից, սակայն շատ ձեռնարկատերեր արդեն գտել են դրանք, News.ru-ին տված հարցազրույցում ասել է հայ քաղաքագետ Էդգար Առաքելյանը։ «Գաղտնիք չէ, որ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև կան տնտեսական կապեր։ Մեր երկրում թուրքական ներմուծումը կազմում է մի քանի միլիոն դոլար։ Առևտրային հարաբերությունները կառուցվում են երրորդ երկրների, օրինակ Վրաստանի միջոցով։ Հիմա քաղաքական գործիչները պետք է իրենց խոսքն ասեն։ Եկեք սպասենք հատուկ ներկայացուցիչների հանդիպումներին, որպեսզի վերջնական եզրակացություններ անենք», - ասել է նա: Քաղաքագետ Առաքելյանը կասկած չունի, որ ընդդիմությունը չի փոխի իր բացասական վերաբերմունքը հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի նկատմամբ։ Փաշինյանը խիստ քննադատության կարժանանա խորհրդարանում։ Ղարաբաղյան պատերազմում պարտվելուց հետո թուրքական մերձեցումը կդառնա այն Աքիլեսյան գարշապարը, որի վրա վարչապետի հակառակորդները կհարձակվեն մինչև նոր ընտրությունները։
Ռուսաստանում հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը երկիմաստ է գնահատվում։ Դատելով այն փաստից, որ Թուրքիայի և Հայաստանի հատուկ ներկայացուցիչներ Սերդար Քըլըչի և Ռուբեն Ռուբինյանի առաջին հանդիպումը տեղի է ունեցել Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության ընդունելությունների տանը, կարելի է ասել, որ ռուսական իշխանությունները հետաքրքրված են այդ գործընթացով։ Սակայն փորձագիտական համայնքում կարծիքները բաժանված են տրամագծորեն հակադիր կարծիքների։ Օրինակ քաղաքագետ Անդրեյ Արեշևը մտավախություն ունի, որ Թուրքիան «Հայաստանի իշխանությունների անբավարար պրոֆեսիոնալիզմն» օգտագործում է բացառապես իր շահերի համար տարածելով իր ազդեցությունը ողջ տարածաշրջանում։ Արդյունքում, տրանսպորտային խնդիրներ կարող են առաջանալ Իրանի համար, որն այժմ կամուրջ է ծառայում Թուրքիայի և Կենտրոնական Ասիայի միջև և Հարավային Կովկասի միջոցով ելք ունի դեպի Սև ծով։
Քաղաքագետ և արևելագետ Ալեքսեյ Մալաշենկոն այլ կարծիքի է, և News.ru-ի հետ զրույցում վստահություն է հայտնել, որ Ռուսաստանը չի վախենում հայ-թուրքական մերձեցումից։ «Հայկական քաղաքականությունը բազմավեկտոր է, բայց դրա ամենաշահութաբեր վեկտորը ռուսականն է։ Հայաստանը Ռուսաստանի համար այնքան բնական դաշնակից է, որ Թուրքիայի հետ ոչ մի սիրախաղ չի փոխի այդ իրավիճակը, հատկապես Մոսկվայի և Երևանի ներկայիս իշխանությունների օրոք։ Ո՛չ Ֆրանսիան, ո՛չ էլ Կալիֆոռնիայի հայերը չեն փոխարինի Ռուսաստանին Երևանի համար, հատկապես որ ռուսահայ սփյուռքն ինքնին շատ մեծ է և ազդեցիկ»,– ասել է նա։
Քաղաքագետ Մալաշենկոն կարծում է, որ Փաշինյանը Թուրքիայի հետ քաղաքական խաղի ժամանակն ընտրել է որոշակի պատճառով։ Անկարայի հետ կապերը ամրապնդելով նա մեծացնում է իր երկրի դերակատարությունը Ադրբեջանի հետ բանակցային գործընթացում։ Մի բան է, երբ Հայաստանը Բաքվի հետ բանակցում է որպես Անկարայի «թշնամի», և մեկ այլ բան, երբ այն գրեթե դաշնակից է, նշել է ռուս քաղաքագետը։
Այնուամենայնիվ Թուրքիայի և Հայաստանի մեկնարկային դիրքերը մերձեցման գործընթացում տարբեր են։ Էրդողանը այս հարցում երկրի ներսում գործնականում լուրջ հակառակորդներ չունի։ Փաշինյանն ունի թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին բավարար թվով հակառակորդներ՝ ընդդիմությունը, ԱՄՆ-ում և Ֆրանսիայում գտնվող հայկական սփյուռքը։ Միևնույն ժամանակ, խորհրդարանում ընդդիմադիր «Պատիվ ունեմ» դաշինքի առաջնորդ Սերժ Սարգսյանն ինքը լինելով Հայաստանի նախագահ, փորձում էր հարաբերություններ հաստատել Թուրքիայի հետ։ Հիմա նա նույն բանի համար քննադատում է Փաշինյանին։ Փաշինյանը ստիպված կլինի հակադարձել Արևմուտքի սփյուռքի պնդումներին Ռուսաստանին մատնանշելով։ Փաշինյանի համար այլևս հնարավոր չէ տրվել նման բարդ շախմատային խաղի. ո՛չ հասարակությունը, ո՛չ էլ նրա շրջապատը նրան չեն ների արտաքին քաղաքականության մեջ ևս մեկ պարտություն։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
