«Երբ արևմտյան փողերը դադարում են հոսել. ինչպես Թրամփի վարչակազմը «փակեց թթվածինը» Հայաստանի արևմտամետ կառույցների համար»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
2025 թվականի սկզբին Դոնալդ Թրամփի Սպիտակ տուն վերադառնալուց հետո սկսվեց ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության հիմնական վերանայումը: Առաջին և առավել շոշափելի քայլերից մեկն արտաքին օգնության ծրագրերի կտրուկ կամ ամբողջական կրճատում էր, և խոսքն առաջին հերթին Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) մասին էր: Բոլորովին վերջերս ԱՄՆ կառավարության Արդյունավետության նախարարությունը (DOGE) պաշտոնապես հայտարարեց 215 մլն դոլար ընդհանուր գումարով 139 դրամաշնորհների չեղարկման մասին, այդ թվում Հայաստանում, գրում է fondsk.ru–ն։
1991 թվականին անկախություն ձեռք բերելուց հետո Հայաստանն ԱՄՆ-ից ստացել է ավելի քան 3,3 միլիարդ դոլարի օգնություն, որից 1,3 միլիարդը USAID–ի միջոցով:
Ամերիկյան օգնության հիմնական ուղղություններն են եղել կառավարումն ուը ժողովրդավարական բարեփոխումները, տնտեսական զարգացումը, կրթությունը և գիտությունը, քաղաքացիական հասարակությունը և լրատվամիջոցները, ռազմական համագործակցությունը: 2024 թվականին պայմանագիր է ստորագրվել Հայաստանին հինգ տարվա ընթացքում 250 միլիոն դոլար տրամադրելու մասին, որից 110 միլիոնն արդեն փոխանցվել է։ Այնուամենայնիվ, 2025 թվականին Թրամփի վարչակազմը սառեցրել է մնացած միջոցները, այդ թվում 49 միլիոն դոլարը, որը նախատեսված էր ժողովրդավարական անցմանն աջակցելու համար։ Այդ որոշումը վտանգի տակ է դրել բազմաթիվ նախագծեր և կազմակերպություններ, որոնք նախկինում ապավինում էին ամերիկյան օգնությանը: ՀԿ-ները, կրթական հաստատությունները և պետական ծրագրերը բախվել են ֆինանսավորման սղության հետ, ինչը կարող է հանգեցնել գործունեության կրճատման և որոշ ծրագրերի փակման։ Չոր թվերի հետևում կոնկրետ հետևանքներ են։ Տարիներ շարունակ Հայաստանում գործել են տասնյակ ծրագրեր USAID-ի, ՄԱԿ-ի Ժողովրդավարության հիմնադրամի, Ազգային դեմոկրատական ինստիտուտի, Միջազգային հանրապետական ինստիտուտի, Քարնեգի հիմնադրամի և Սորոսի հիմնադրամի հովանու ներքո, ինչպես նաև աջակցություն է ցուցաբերվել դիվանագիտական ուղիներով՝ Պետքարտուղարությունից և ԱՄՆ Կոնգրեսից: Այդ կառույցներն ակտիվորեն ազդել են երկրի ներսում տեղի ունեցող գործընթացների վրա զարգացնելով ամերիկամետ ինտելեկտուալ և քաղաքական միջավայր, աջակցելով լրատվամիջոցներին, ստեղծելով ուսումնական կենտրոններ, ներդնելով կրթական բարեփոխումներ և, ընդհանրապես, ձևավորելով արևմտամետ ուղղվածություն ունեցող սոցիալական շերտ։ Հիմա այս բոլոր նախագծերը կամ վտանգի տակ են կամ արդեն փակվել են։ ԱՄՆ ՄԶԳ-ն, օրինակ, տարեկան տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ է ներդրել Հայաստանում: Ֆինանսավորումը տրամադրվել է դատաիրավական բարեփոխումների, կոռուպցիայի դեմ պայքարի, քաղաքացիական ծառայողների վերապատրաստման, գյուղի զարգացման, կանանց ձեռներեցության, կրթության արդիականացման, առողջապահության, ՏՏ ոլորտի և բնապահպանական ծրագրերին: Հայաստանի պետական կառույցները, այդ թվում Արդարադատության նախարարությունը, Առողջապահության նախարարությունը, քաղաքապետարանները և դպրոցները, ստացել են ուղղակի տեխնիկական և ֆինանսական աջակցություն։ Սակայն Թրամփի կողմից առաջնահերթությունների վերանայումից հետո ֆինանսավորումը կամ մասամբ կամ ամբողջությամբ դադարեցվել են։ Ըստ էության, շահագրգիռ ուժերը Հայաստանում կորցրել են աջակցության մի ամբողջ «ստվերային բյուջե»՝ արևմտյան ազդեցության զուգահեռ ենթակառուցվածք, որն օգնել է ոչ միայն ՀԿ–ներին, այլ նաև առկա պետական ապարատին։ Այժմ տասնյակ ՀԿ-ներ մնացել են առանց աշխատավարձի, քաղաքացիական կրթության կենտրոնները փակվում են, մարզային լրատվամիջոցները փող են փնտրում, իսկ կայուն արտասահմանյան դրամաշնորհներին սովոր ակտիվիստները փորձում են վերակողմնորոշվել՝ ոմանք դեպի ԵՄ, ոմանք դեպրեսիայի միջոցով:
Կարևոր է հասկանալ, որ Հայաստանում արևմտյան դրամաշնորհային համակարգը աբստրակցիա չէ։ Դրանք կոնկրետ անուններ ու կառույցներ են, որոնցից շատերն այսօր կանգնած են գոյատևման իրական խնդրի առաջ։ Դրանց թվում են Իրավական զարգացման կենտրոնը, Թրանսփարենսի հիմնադրամը, Հայաստանի երիտասարդ իրավաբանների ասոցիացիան, Ռեսուրս կենտրոնների կանանց ասոցիացիան և տասնյակ տարածաշրջանային լրատվամիջոցներ: Այս բոլորն էլ ձևավորել են, այսպես կոչված, «ակտիվ քաղաքացիական հասարակության»,՝ ողնաշար, որն ուղղված է դեպի արևմտյան արժեքները։
Այսպիսով, ամերիկյան օգնության դադարեցումը սառը ցնցուղ է նրանց համար, ովքեր նախկինում անմիջականորեն համագործակցել են այդ կառույցների հետ։ Այժմ, երբ ԱՄՆ-ն առաջնահերթություններն անցնում է «ներքին օրակարգին» և խստացնում է իր ֆինանսավորման քաղաքականությունը, Երևանը հանկարծ սկսել է գիտակցել, որ արևմտամետ խաղադրույքը ոչ միայն քաղաքականապես անհեռանկարային էր, այլ նաև տնտեսապես կարճատև: Մեխանիզմը հանկարծ խափանվեց, և դրա ճարտարապետները՝ դիվանագետները, դրամաշնորհ ստացողները, քաղաքական գործիչները և լրագրողները մնացին առանց «թթվածնի»: Այս ֆոնին գնալով ակնհայտ է դառնում, որ Հայաստանը խաղադրույքը կատարելով Արևմուտքի վրա հայտնվել է աշխարհաքաղաքական ծուղակի մեջ կորցնելով Արևելքը։ ԵՄ-ն առաջարկում է «փափուկ դիվանագիտություն», բայց գումար տալիս է չնչին չափերով և հիմնականում խորհրդակցությունների տեսքով։ ԱՄՆ-ն ամբողջովին դուրս է խաղից, իսկ ԵԱՏՄ-ն ու Ռուսաստանը, չնայած քաղաքական բոլոր դժվարություններին, շարունակում են մնալ իրական ֆինանսական ազդեցություն ունեցող Հայաստանի միակ տնտեսական գործընկերը։
Հայաստանում ամերիկյան ծրագրերի փակումը միայն Թրամփի վարչակազմի բյուրոկրատական որոշում չէ, դա ազդանշան է։ Ազդանշան, որ մեծ աշխարհաքաղաքականության մեջ թույլ դաշնակիցների համար տեղ չկա, և եթե ռազմավարական դասավորության մեջ դու պետք չես, ուրեմն ուղղակի դուրս ես մնում սխեմայից։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
