Ժամանակակից հայ փոքրակտավ արձակի նշանակալի դեմքերը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ներկայացնում ենք ուսուցչուհի Նոնա Թաթոյանի հոդվածը՝ պատրաստված Արթիկի թիվ 2 հիմնական դպրոցի 8-րդ «Գ» դասարանի աշակերտների հետ:

Ժամանակակից փոքրակտավ արձակի մասին խոսելիս կարող ենք շատ անուններ թվարկել, սակայն նրանց մեջ մենք առանձնացրել ենք Սուսաննա Հարությունյանին, Ալիս Հովհաննիսյանին և Հովհաննես Երանյանին, քանի որ, մեր կարծիքով, նրանք նոր խոսք ու մտածողություն են բերել հայ գրականություն: Նրանք պատկերել են իրականությունն առավել նոր ու առանցքային գծերով:

Այդպես, Ս. Հարությունյանի առաջին գիրքը իրականության արձագանքն է՝ բնության անկրկնելի պատկերներով: Ահա, օրինակ՝ Սևանա լճի սուրբ ավազանի պատկերը. «Հորիզոնի եզրին մութը շիկացավ, ինչպես դաժան ինքնախարազանում, դարձավ հզոր կրակ: Հարության տագնապից անհաս հորիզոնը մի պահ մակարդվեց Սևանա լճի սուրբ ավազանում, ապա կառչեց վիշապաձև լեռներից, իր հասունացած եզրից ողջ լույսը մղեց դեպի լիճը, կարմրավուն լույսը լուծվեց կոհակների սառը խշրտոցի մեջ. լիճը դարձավ մեղրագույն, և լճի կոնքի խոռոչից դուրս թռավ նռապատ արևը: Աստիճանաբար այն պայծառակերտվեց երկնքում, բեկվեց վիշապաձև լեռների կատարներին, և ճառագայթները բացվեցին, ինչպես ծաղկաթերթեր» [3, էջ 12]:

Եվ այդ չքնաղ պատկերների կողքին գրողը ներկայացրել է մարդկային հոգու իրական դրաման: Անդամահատված տղամարդ և կին: Տղամարդ, որը, տեսնելով կնոջ դավաճանությունը, գիտակցում է իր անզորությունն ու թևաթափ լինում. «Տղամարդը թուլացած թմփաց գետնին: Իսկ երբ ուշքի եկավ, քիչ մնաց ոռնար ցավից, ձեռքն արծարծվում էր ամենուր: Լեռը բռունցք արած ձեռք էր, արևը՝ մատները չռած ձեռք, փոքրիկ արտերը ձեռքի ափեր էին, որոնց վրա ցանկապատերը խզմզել էին կյանքի ու մահվան գծերը…» [3, էջ 16-17]: Բայց նա նույնիսկ պատրաստ է դրա հետ էլ համակերպվել, կնոջը բաց թողնել՝ գիտակցելով հանդերձ, որ առանց նրա իր գոյությունն ավելորդ է դառնալու: Իսկ ո՞րն է կնոջ ողբերգությունը: Կինը խղճում է ամուսնուն՝ հասկանալով, որ ընկածին իրավունք չուներ հարվածելու, բայց չէ՞ որ ինքն էլ կին է և ցանկանում է երջանիկ կյանքով ապրել: Գրողը ստեղծել է այնպիսի մի կերպար, որը բազում մտորումների տեղիք է տալիս: Ոմանք կարող են նրան մեղադրել իր դավաճանության համար, իսկ ոմանք՝ արդարացնել: Պատմվածքն ավարտվում է ուշագրավ մի դրվագով. տղամարդը, հեռանալով տանից, հանդիպում է մի վարպետի, որը խաչքար է սարքում իր իսկ գերեզմանի համար: Հանկարծ նրա գլխում մի միտք է ծագում՝ խաչվել: Կյանքից ու բախտից փախչելու միակ տարբերակը խաչվելն է, բայց նա դա էլ չի կարող անել, որովհետև մարդուն ափերից են խաչում. «-Տեր Աստված, - բողոքեց ողբաձայն,- …նույնիսկ խաչի չարժանացրիր…» [3, էջ 37]: Պատմվածքի վերնագիրն էլ՝ «Խաչելություն», կարելի է նաև այլ կերպ մեկնաբանել. դա կնոջ և տղամարդու հոգիների խաչելությունն է, որոնք ամուր կապերով կապված են, և ինչքան էլ փորձես քանդել, չի ստացվի:

Իր մյուս՝ «Երկրաշարժ» վերնագրով պատմվածքում, Սուսաննա Հարությունյանն անդրադարձել է հայության համար մի շատ ցավոտ թեմայի՝ երկրաշարժին: Նա ցույց է տալիս մարդկանց՝ կյանքի նկատմամբ ընդգծված սերը, որն ահագնանում է մահվան հարևանությամբ, արհավիրքը ներկայացվում է կինոնկար հիշեցնող դրվագային հատվածներով: Երկրաշարժն իր հետ բերեց ավերածություններ, մարդկային կորուստներ ու բազում չիրականացած երազանքներ ու նպատակներ: Պատմվածքի հերոսը տեսել է այդ ողբերգությունը, ապրել յուրաքանչյուրի ցավը և հիմա, տանը նստած, չի կարողանում հանգիստ գտնել: Ամեն հասարակ բանից զայրանում է կնոջ վրա, չի կարողանում քնել այդ զարհուրելի պատկերներից. «Ուրիշ էլ ի՞նչ պիտի պատահեր,- զարմացավ նա,- այնտեղ ամեն ինչ այնպիսի վայրենի դաժանությամբ էր ավերված, ինչպես Մարիամի սիրտը, երբ խաչի վրա տեսավ իր որդուն: Այնտեղ դիերն այնքան շատ էին, որ մահը թվում էր կյանքի շքեղ տարատեսակ: Բայց սարսափելին դա չէր, սարսափելին դագաղների լեռն էր… Մարդիկ գալիս էին, իրենց հարազատների չափերով ջոկջկում, գտնում, տանում էին պետք եղած դագաղը» [3, էջ 40]: Նա տեսել է որդեկորույս մայրերի, որոնք սառնասրտորեն դագաղ են փնտրել զավակների համար, «պանելների» տակ թաղված փոքրիկ երեխաների մարմնի կտորտանքներ: Ուսուցիչը, փլատակների տակից հանելով աշակերտների դիերը, շարել է կողք կողքի, ինչպես մեսրոպյան տառերը և աղոթք արել: Եվ այս ամենից հետո լսելի է դառնում հերոսի նախատինքի խոսքը՝ ուղղված Աստծուն. «Աստված իմ, ինչպե՞ս կարելի է խաչել այսքան հոգիներ միանգամից: Մի՞թե քո ձեռքերը չեն հոգնում» [3, էջ 43]: Այնինչ կյանքը շարունակվում է և հարկավոր է ապրել:

Ժամանակակից հայ արձակի ականավոր դեմքերից է նաև Ա. Հովհաննիսյանը: «Ալիս Հովհաննիսյանի ողջ ստեղծագործությունը վերջին երկու տասնամյակներում մեր ապրած կյանքի հոգևոր տարածքն է՝ իր գլխավոր մոտիվով՝ պայմանականություններից ազատագրված մարդն ու ազգը, երկրորդական մոտիվներով՝ կենցաղ, դպրոց, միջավայր…, մի խոսքով մարդուն տրված միակ կյանք՝ իր տարբեր կատարումներով: Ալիսը հետամուտ է իրարից այնքան տարբեր թվացող իրողությունների համադրության և աշխարհն ընկալում է իր բոլոր չափումներով միաժամանակ, զարմանալի ամբողջականությամբ, իր բոլոր ձայներով»,-գրել է գրականագետ Ա. Հակոբյանը [2,137]:

Իր ողբերգականությամբ առանձնանում է «Եսթեր» պատմվածքը: Ամուսինները չունեն տարրական ապահովություն, բայց ականակիր մթության մեջ երեխան դառնում է կարճատև ուրախություն բերող սփոփանք: Հեղինակի գրելաոճն ու գաղափարաբանությունն առանձնահատուկ են:

Արդի հայ արձակի կորագիծը քննելիս պետք է առանձնացնենք Հովհաննես Երանյանին: Նա բազմաժանր գրող է. գրել է պատմվածքներ, վիպակներ, վեպեր, դրամատիկական երկեր: Արձակի ժանրերով գրած նրա ստեղծագործությունները, հատկապես Արցախյան պատերազմի ինքնատիպ արծարծումներով, յուրովի առանձնանում են արդի հայ գրականության մեջ: Նրա ստեղծագործությունը թե՛ թեմատիկ, թե՛ կառուցվածքային առումով հարստացրել է արդի հայ գրականության նկարագիրը: Ընդհանուր առմամբ, ժամանակակից հայ արձակի կայացման գործում ևս Հովհաննես Երանյանի ավանդը նկատելի է:

Ահա, օրինակ, նրա «Խաբուսիկ օր» պատմվածքը: Ազգայինից օտարանալու և նահանջելու ցավոտ խնդիրը տեսանելի է այս պատմվածքում: Գրողը, փաստորեն, պատմվածքում անդրադարձել է հայի տեսակի կազմաքանդման մի այնպիսի տարբերակի բացահայտմանը, որն այս դեպքում Արցախյան պատերազմի հետևանք էր հանդիսանում: Նման դրվագներ շատ են եղել մեր անցյալում, երբ տասնյակ հազարավոր երեխաներ են քրդացվել ու թրքացվել հայության Մեծ եղեռնին նախորդած ու հաջորդած, ինչպես նաև հենց եղեռնի օրերին: Շահնուրյան ահազանգող նահանջը ակնառու է այստեղ:

Այսպիսով՝ ժամանակակից գրականությունն առանձնանում է իր ասելիքի էանյութով, նորությամբ և արժանի է խորը ուսումնասիրության:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում