Ստեփան Դանիելյան. Ռուսաստանը դառնում է նոր աշխարհակարգի հիմնադիրներից ու երաշխավորներից մեկը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայ քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանը eadaily.com-ին տված հարցազրույցում անդրադառնում է համաշխարհային աշխարհակարգի փոփոխության հիմքում ընկած պատճառների և Անդրկովկասի և Հայաստանի վրա այս գործընթացի ազդեցության բնույթի մասին:
- Նախագահ Դոնալդ Թրամփի՝ Սպիտակ տուն վերադառնալուց ի վեր արմատական փոփոխություններ են տեղի ունենում ինչպես ԱՄՆ ներքին, այնպես էլ միջազգային քաղաքականության մեջ։ Որո՞նք են ներկայիս գործընթացների հիմնական պատճառները։
— Առնվազն երկու գործոն կա, թե ինչու է ամերիկյան նոր վարչակազմը քայլեր ձեռնարկում, որոնք կարելի է հեղափոխական անվանել։ Ներքաղաքական գործոնը. դա առաջին հերթին ԱՄՆ-ին ճգնաժամից դուրս բերելու ցանկությունն է, որը կապված է, մասնավորապես, ահռելի արտաքին և ներքին ծախսերի, ներքին մեծ պարտքի, կոռուպցիայի, միգրանտների հետ կապված չլուծված խնդիրների հետ։ Այդ խնդիրները լուծելու համար երկրում, պատկերավոր ասած, աուդիտ է իրականացվում։ Ըստ էության, Թրամփը ճգնաժամային մենեջերն է, իսկ Իլոն Մասկը գլխավոր աուդիտորը։
Գոյություն ունի նաև գլոբալ խնդիր. վերաֆորմատավորել Միացյալ Նահանգները թե՛ գաղափարական, թե՛ արժեքային առումներով։ Դոնալդ Թրամփը հիմնականում հենվում է կրոնական պահպանողականների՝ ավետարանական քրիստոնյաների վրա, որոնք Միացյալ Նահանգների ամենամեծ կրոնական խումբն են և կազմում են զգալի ընտրազանգված՝ բնակչության մոտավորապես 25 %-ը: Ըստ ավետարանական քրիստոնյաների Թրամփի ամենակարևոր առաքելությունն է իր գործողություններով խարխլել ԱՄՆ-ում գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգը, որը վաղուց է նրանց թվում ավանդական արժեքներին թշնամաբար տրամադրված լիբերալիզմի մարմնացում: Արտաքին քաղաքական գործոնների շարքում ԱՄՆ-ի համար գլխավոր խնդիրը Չինաստանի ազդեցության աճն է, որը դարձել է նրա գլխավոր աշխարհատնտեսական մրցակիցը։ Ուստի անհրաժեշտ է զսպել Պեկինի հավակնությունները։ Այդ ուղղությամբ արդյունավետ քայլերից մեկը, ինչպես կարծում է Վաշինգտոնը, ռուս-ամերիկյան հարաբերությունների կարգավորումն է, որը կարող է հանգեցնել Մոսկվայի հեռավորությանը Պեկինից։ Ավելին, Մոսկվայի և Վաշինգտոնի միջև երկխոսության և փոխգործակցության ստեղծումն աշխարհաքաղաքական շատ ոլորտներում կնպաստի համաշխարհային աշխարհակարգի կայունությանը: Միացյալ Նահանգներն այլևս ռեսուրսներ չունի ամբողջ աշխարհի բացառիկ պատասխանատվությունը ստանձնելու համար։
— Ներկայիս աշխարհաքաղաքական վերափոխումները որքանո՞վ կազդեն նախկին ԽՍՀՄ տարածքի և, մասնավորապես, Անդրկովկասի ընդհանուր իրավիճակի վրա։
— Թրամփը մշտապես հայտարարում է, որ Պուտինի, ինչպես նաև Սի Ցզինպինի հետ ուղղակի բանակցություններն անհրաժեշտ են գլոբալ խնդիրները լուծելու համար։ Կարծում եմ, որ խոսք կարող է լինել ազդեցության նոր գոտիների մասին, այսինքն աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում պատասխանատվության բաժանման, ինչի համար անհրաժեշտ է համաձայնեցնել նոր աշխարհակարգի սկզբունքները։ Եթե Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, գուցե Հնդկաստանը կարողանան համաձայնության գալ Անդրկովկասի և Կենտրոնական Ասիայի հարցերում, հարց կառաջանա. ո՞վ է վերահսկելու այդ տարածաշրջանները։ Դա վերաբերում է նաև նախկին Խորհրդային Միության եվրոպական մասի երկրներին։ Շատ հավանական է, որ դրանք բոլորը կունենան բուֆերային պետությունների կարգավիճակ, որը կապահովի հավասարակշռություն աշխարհաքաղաքական խոշոր խաղացողների միջև։ Մասնավորապես, Անդրկովկասը կդառնա բուֆեր Ռուսաստանի, Թուրքիայի և Իրանի միջև։ Ինչ վերաբերում է ԱՄՆ-ին, ապա ես չեմ կարծում, որ Վաշինգտոնը լուրջ հետաքրքրություն ունի մեր տարածաշրջանում։
-Կկարողանա՞ Ռուսաստանը դառնալ համաշխարհային աշխարհակարգի ներկայիս փոփոխության շահառուն և որքանո՞վ:
— Հին աշխարհակարգի փլուզմանը զուգահեռ իմաստը կորցնում են նաև հին ինստիտուտները՝ ՄԱԿ, ԵԽ, ԵԱՀԿ և այլն։ Հարցականի տակ են նաև այլ կառույցները, օրինակ Եվրամիությունը, որը կարող է դեռ գոյություն ունենալ որպես մաքսային համաձայնագիր, բայց որպես քաղաքական կառույց կենսունակ չէ, եթե ի վիճակի չէ որոշումներ կայացնել։
Ճիշտ այնպես, ինչպես ժամանակին Ազգերի լիգան անիմաստ դարձավ, ՄԱԿ-ը կանգնած է նմանատիպ հեռանկարի առաջ: Հարց է առաջանում. ի՞նչ է լինելու հետո։ Հիմնական աշխարհաքաղաքական խաղացողների միջև կլինեն սկզբունքների շուրջ կոնկրետ պայմանավորվածություններ, որից հետո մնացած երկրները կենթարկվեն նոր իրողություններին։ Եվ այդ համատեքստում Ռուսաստանը կհաղթի այն առումով, որ կդառնա նոր գլոբալ աշխարհակարգի հիմնադիրներից ու երաշխավորներից մեկը։
— Դատելով ամեն ինչից այսօր Եվրոպան ակնհայտորեն պատրաստ չէ աշխարհաքաղաքական նոր իրողություններին, և այժմ դիտորդ է աշխարհում տեղի ունեցող գործընթացներին։ Ի՞նչ կանխատեսումներ ունեք, ի՞նչ է սպասվում ի վերջո Հին աշխարհին:
— Կարծում եմ, որ Եվրոպան նույնպես կանգնած է գաղափարական հեղափոխության առաջ։ Ներքին հակաազատական և ազգայնական ճամբարի ամրապնդման արդյունքում կա վերադարձ դեպի պահպանողական ավանդույթներ՝ ընտանիքը ու հասարակությունը որպես բարոյական հիմքերի ավանդույթների պահապաններ, ավանդական արժեքները, հայրենասիրությունը: Դա այնպես ինչպես տեղի է ունենում վերջին տարիներին Ռուսաստանում, հիմա էլ ԱՄՆ-ում։ Ըստ այդմ, մի շարք երկրներում պահպանողականները կամ արդեն եկել են իշխանության, կամ դա տեղի կունենա մոտ ապագայում, կամ, առնվազն, նրանք ակտիվ դերակատարում կունենան իրենց երկրների քաղաքական կյանքում։ Այսինքն, պարզ է, որ Եվրոպան նույնպես կանգնած է իր ապագայի վերաիմաստավորման առջև։
- Ինչ վերաբերում է կոնկրետ Հայաստանին, արդյո՞ք նա հետաքրքրում է Թրամփի վարչակազմին, գոնե նույն չափով, որքան Բայդենի օրոք։ Որքանո՞վ է տեղին ստեղծված իրավիճակում Հայաստանի ղեկավարության Եվրամիության անդամ դառնալու համառ ցանկությունը։
–Եթե Հայաստանը կարող էր որևէ հետաքրքրություն ներկայացնել ԱՄՆ-ին, ապա դա առաջին հերթին կապված կլիներ Իրանի նկատմամբ Վաշինգտոնի քաղաքականության, ինչպես նաև իրանա-իսրայելական հարցի համատեքստում։ Այստեղ կա նաև գաղափարական կողմ: Ինչպես արդեն նշել եմ, ԱՄՆ-ում իշխանության է եկել մի կառավարություն, որը հենվում է քրիստոնեական արժեքների վրա: Այդ առումով Հայաստանը կարող է որոշակի գաղափարական նշանակություն ունենալ Վաշինգտոնի համար։ Ինչ վերաբերում է Հայաստանի ղեկավարության եվրոպական երազանքներին, ապա ներկա գործընթացների համատեքստում, երբ բուն Եվրամիության ճակատագիրն անհասկանալի է, սա, իհարկե, անիրատեսական է ու անլուրջ։ Էլ չասենք, որ Հայաստանն այսօր Եվրասիական տնտեսական միության անդամ է, որը գտնվում է հակառակ աշխարհաքաղաքական ու աշխարհատնտեսական ճամբարում։
— Ակնհայտ է, որ հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացը ներկայումս էապես սառեցված է։ Ինչպիսի՞ն են Երևանի և Բաքվի միջև պատերազմի և խաղաղության հեռանկարները։
— Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններն ինչ-որ ինքնավար գործընթաց չեն։ Դա ուղղակիորեն կախված է Ռուսաստանի, Թուրքիայի և Իրանի միջև ուժերի հավասարակշռությունից, ինչպես նաև համաշխարհային խաղացողներից՝ նույն Ռուսաստանից, ԱՄՆ-ից և Չինաստանից։ Ուստի, որքան էլ Իլհամ Ալիևը ռազմատենչ և ինքնավստահ հայտարարություններ անի, Ադրբեջանն ի վիճակի չէ ինքնուրույն լուծել պատերազմի և խաղաղության հարցերը։ Այդպես էր նաև 2020 և 2023 թվականներին, երբ Բաքուն սկզբում հարձակվեց Արցախի վրա, ապա անեքսիայի ենթարկեց այն։
— Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությունն ի վիճակի՞ է գիտակցելու, որ աշխարհում արմատական աշխարհաքաղաքական փոփոխություններ են տեղի ունենում։
— Հաշվի առնելով Հայաստանի ներկայիս ղեկավարության ոչ կոմպետենտությունն ու ոչ պրոֆեսիոնալիզմը, դժվար է ասել, թե նրանք իրականում որքանով են հասկանում աշխարհում տեղի ունեցող գործընթացները, և արդյո՞ք կարող են համարժեք և ռացիոնալ որոշումներ կայացնել։ Համենայնդեպս, 2018 թվականին իշխանության գալուց ի վեր նրանց ողջ գործունեությունն է Հայաստանին բերել ներկայիս անմխիթար վիճակի թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին քաղաքականության մեջ։ Նրանց համար գլխավորն իրենց, մեղմ ասած, ճակատագրական ձախողումների համար պատասխանատվությունից խուսափելն է։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
