Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … արագության չափման միավոր հանգույց

Աշխարհում տրանսպորտային միջոցների արագությունը սովորաբար չափվում է ժամում կիլոմետրերով կամ ժամում մղոններով: Այնուամենայնիվ, երբ խոսք է գնում  նավերի մասին, արագությունը ցույց տալու համար օգտագործվում է մեկ այլ անսովոր տերմին, այդ ծովային տերմինը «հանգույց»–ն է: Ծովային գործերին անգիտակներին ու անծանոթներին դա տարօրինակ է թվում և որոշակի հետաքրքրություն ու հարցեր է առաջացնում։ Պարզվում է, որ այդ բառի իմաստը և դրա ծագումը շատ հեռավոր անցյալից է գալիս և կապված է նավարկության սկզբնավորման, ծովային ավանդույթների և կանոնների հետ: Այսպիսով, որտեղի՞ց է առաջացել «հանգույց» անունը: 

Ամեն ինչ սկսվել է նավարկության արշալույսին առաջին նավերի ժամանակ: Առաջին նավաստիները չունեին գործիքներ, որոնց միջոցով նրանք կարող էին որոշել իրենց գտնվելու վայրը, և նրանց համար դժվար էր նավարկել ափից հեռու։ Նավերի գտնվելու վայրը պարզելու համար նավաստիները սկսեցին օգտագործել նավի արագության արժեքը՝ հաշվարկների համար: Բանն այն է, իմանալով նավի արագությունը, հնարավոր է հաշվարկել, թե որքա՞ն հեռու է նավն անցել իր մեկնարկային կետից, այսինքն ինչքա՞ն է մնում նպատակակետին հասնելուց: Եվ նավի արագությունը չափելու համար էլ ստեղծվել է պարզունակ,  բայց բավականին արդյունավետ սարք։

Այդ գործիքը կոչվում էր լագ։ Սկզբից լագերը պատրաստվում էին նավերի բարակ պարաններից (լագլինից), որոնց վրա որոշակի ընդմիջումներով հանգույցներ էին կապում։ Այդ պարանի ծայրին մի փոքրիկ տախտակ էին ամրացնում։ Արագությունը որոշելու համար շարժվող նավի ետնամասից այդ տախտակը ծովն էր նետվում։ Տախտակը սկսում էր ազատ լողալ, իսկ նավը հեռանում էր նրանից պարանն արձակելով կծիկից։ Նավաստիներից մեկը հաշվում էր որոշակի ժամանակում իր ձեռքերով անցած կապած հանգույցների թիվը։ Ժամանակը չափվում էր ավազե ժամացույցով։ Ճոպանի հանգույցներն այնպես էին կապվում, որ նրանց միջև հեռավորությունը համապատասխանում էր նավի արագությանը մեկ ծովային մղոն ժամում։

Ահա այդպես էլ նավաստիները որոշել են նավերի արագությունը՝ օգտագործելով «հանգույցներ» բառը, և որը դեռ օգտագործվում է ծովային տերմինաբանության մեջ։ Այդ անունը, ինչպես և սարքի անվանումը պահպանվել է մինչ օրս։ Այժմ «հանգույցի» արժեքը որպես արագություն սահմանվում է ստանդարտով: Մեկ «հանգույցը» հավասար է ժամում մեկ ծովային մղոնի: Ցամաքային մեկ մղոնը հավասար է 1609,34 մետրի, ծովայինը՝ 1852 մետրի։ Այսինքն մեկ հանգույցը հավասար է ժամում մեկ ծովային մղոնի, որը մոտավորապես կազմում է ժամում 1,852 կիլոմետր կամ ժամում 1,151 մղոն:

Իհարկե, արդեն վաղուց ոչ ոք պարաններ ծով չի նետում, քանի որ ջրի վրա արագությունը որոշելու ավելի ժամանակակից մեթոդներ կան՝ թե՛ մեխանիկական, թե՛ էլեկտրոնային, թե՛ արբանյակային։ Սակայն, տուրք տալով անցյալին, պահպանվել է պատմական «հանգույց» անվանումը։ Մեր օրերում օգտագործվում են նավերի ժամանակակից լագեր, որոնք բարձր ճշգրտության ծովային մեխանիզմներ են՝ հիդրոմեխանիկական, հիդրոդինամիկ, էլեկտրամագնիսական, հիդրոակուստիկ և այլն։
 
Կ. Խաչիկյան